Κυριακή, 1 Οκτωβρίου 2017

Πανστρατιά για το σχολείο που έχει τη δική του ιστορία

της Κατερίνας Ροββά, Δημοσίευση: Εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ" 30.09.2017

http://www.tanea.gr/news/greece/article/5473926/panstratia-gia-to-sxoleio-poy-exei-th-dikh-toy-istoria/#2

Άντεξε στους βομβαρδισμούς των Γερμανών, αλλά ηττήθηκε από τη φθορά του χρόνου. Τώρα κάποιοι παλιοί μαθητές δίνουν αγώνα για να ξαναχτυπήσει το κουδούνι της μνήμης στους Κάτω Αμπελοκήπους Μεσσηνίας

      Τον Σεπτέμβριο του 1935 σε ένα ημιορεινό και δυσπρόσιτο χωριό της Νοτιοδυτικής Μεσσηνίας, τα Κάτω Μηνάγια, ακούστηκε για πρώτη φορά το σχολικό κουδούνι. Τα εγκαίνια του Δημοτικού Σχολείου έγιναν σε κλίμα συγκίνησης και ενθουσιασμού. Οι κάτοικοι ήλπιζαν σε καλύτερες μέρες. Δεν φαντάζονταν τότε ότι το μονοτάξιο διδακτήριο του χωριού τους θα φιλοξενούσε τα επόμενα χρόνια μερικές από τις πιο ηρωικές στιγμές της σύγχρονης Ιστορίας. Την περίοδο 1941-1944, το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Μηνάγια - πλέον Κάτω Αμπελοκήπων - θα μετατρεπόταν στο ιστορικό αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης Νότιας Μεσσηνίας ενώ ο δάσκαλός του, Κωνσταντίνος Γέμελος, θα αναδεικνυόταν σε μία από τις θρυλικές μορφές του ΕΑΜ και θα ενέπνεε καλλιτέχνες όπως τον Ρίτσο και τον Φαρσακίδη. 
      Αυτό το εμβληματικό παρελθόν του σχολείου έχει απομείνει πλέον να το θυμίζει ένας ερειπωμένος σκελετός. Με στόχο να μη χαθεί η γνώση για την ιστορία του από τη συλλογική μνήμη, μια εντατική προσπάθεια για τη διάσωσή του βρίσκεται σε εξέλιξη τον τελευταίο καιρό. Σε λίγες ημέρες αναμένεται η γνωμοδότηση της υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Εργων Πελοποννήσου για τον χαρακτηρισμό του κτιρίου ως «Διατηρητέου Νεωτέρου Μνημείου», ενδιαφέρον για το θέμα έχει δείξει η Περιφέρεια Πελοποννήσου, ενώ ιδιώτες συλλέγουν με μεράκι στοιχεία για το παρελθόν του σχολείου που τεκμηριώνουν την αξία του. Η κινητοποίηση υπερβαίνει τα ελληνικά σύνορα: μια καταξιωμένη ζωγράφος, η Joanna Kordos που ζει και εργάζεται στην Αυστραλία, θα εκθέτει μέχρι σήμερα, 30 Σεπτεμβρίου σε ηλεκτρονικό οίκο δημοπρασιών ένα από τα έργα της (https://www.32auctions.com/artauction424) ώστε να προσφέρει τα έσοδα που θα συγκεντρωθούν για την αποκατάστασή του. Σύμφωνα με την Joanna Kordos, η οποία είναι γόνος μεταναστών από τους Κάτω Αμπελοκήπους, ο πίνακας αποτελεί φόρο τιμής στα παιδιά που φοίτησαν στο σχολείο αλλά δεν κατάφεραν να ολοκληρώσουν τον κύκλο της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης λόγω των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών της εποχής. 

Κοιτίδα πολιτισμού
      Ιδρυθέν με βασιλικό διάταγμα που υπεγράφη το 1921 στο Κορδελιό της Σμύρνης, το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων χτίστηκε στα πρότυπα του αγροτικού μονοτάξιου διδακτηρίου της δεκαετίας του '20. Της κατασκευής του είχε προηγηθεί ένας μακροχρόνιος έρανος στην ευρύτερη περιοχή της Πυλίας για τη συγκέντρωση των απαιτούμενων πόρων και η προσφορά εθελοντικής εργασίας από τους κατοίκους οι οποίοι συνέδραμαν τους πετράδες Τσαφαραίους, γνωστούς τεχνίτες της περιοχής που ανέλαβαν το έργο.
      Τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του το σχολείο έγινε κοιτίδα καινοτόμων εκπαιδευτικών δράσεων, βασικός φορέας των οποίων υπήρξε ένας μικρασιάτης δάσκαλος που διορίστηκε εκεί το 1937, ο Κωνσταντίνος Γέμελος. Σε αυτό το απομακρυσμένο χωριό την εποχή εκείνη οργανώνονται με άξονα το σχολείο θεατρικές παραστάσεις, μουσικές εκδηλώσεις με γραμμόφωνο που φέρνει ο δάσκαλος στον οικισμό, μαθήματα φωτογραφίας, διδασκαλίες εκτός τάξης μέσω των «εωθινών περιπάτων», εκπαιδευτικές εκδρομές. Και οι καλύτερες μαθητικές εκθέσεις εκδίδονται σε βιβλιαράκια με τον τίτλο «Μικρά Διαμάντια» ώστε να μοιραστούν στα δημοτικά σχολεία της ευρύτερης περιοχής. 

Το εμβληματικό παρελθόν
      Το εκπαιδευτικό έργο του σχολείου θα διακοπεί βίαια τον Οκτώβριο του 1940 με την κήρυξη του πολέμου, την επιστράτευση του δασκάλου και το κλείσιμο της σχολικής μονάδας. Ενα χρόνο αργότερα και λίγες ημέρες μετά την ίδρυση του ΕΑΜ, οι Κάτω Αμπελόκηποι θα επιλεγούν ως έδρα του αρχηγείου της Εθνικής Αντίστασης στην περιοχή λόγω της στρατηγικής γεωγραφικής τους θέσης. Είναι ένας οικισμός απομακρυσμένος, με δύσκολη προσβασιμότητα και βρίσκεται στο κέντρο του νομού.
«Το σχολείο λειτουργεί ως εστία των καταδιωκόμενων αγωνιστών από τους κατακτητές και ως χώρος ανεφοδιασμού των αντιστασιακών οργανώσεων της ευρύτερης περιοχής, ενώ από τον Οκτώβριο του 1943 στεγάζεται στον χώρο του το πρώτο ένοπλο τμήμα του ΕΛΑΣ που κατεβαίνει στη Μεσσηνία», λέει ο Δημοσθένης Κορδός, υποψήφιος διδάκτορας Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, ο οποίος έχει πρωτοστατήσει στην ανάδειξη του σχολείου ως μνημείου και έχει πραγματοποιήσει ενδελεχή έρευνα για την ιστορία του. «Αποκορύφωμα των σημαντικών γεγονότων που συνέβησαν στο σχολείο αποτέλεσε η Παμπύλια Συνδιάσκεψη της επαρχιακής επιτροπής του ΕΑΜ, με θέμα την οργάνωση και διεξαγωγή εκλογών σε όλη την επικράτεια, που έγινε τον Φεβρουάριο του 1943. Σε αυτήν συμμετείχαν ηγετικά στελέχη, όπως ο βετεράνος τριών πολέμων ταγματάρχης Ηλίας Κλάπας από το Χαρακοπειό, ενώ στην επιτροπή του ΕΑΜ Πυλίας συμμετείχε και ο δάσκαλος Γέμελος ο οποίος αργότερα, την περίοδο 1947-1949, θα εξοριστεί στη Μακρόνησο και θα υποστεί φρικτά βασανιστήρια που θα απαθανατιστούν σε χαρακτικό του Φαρσακίδη. Αναφορά στα βασανιστήρια του Γέμελου θα κάνει και ο Γιάννης Ρίτσος σε ποίημά του», συμπληρώνει ο Δημοσθένης Κορδός.  
«Για να γίνει κατανοητή η σημασία του αρχηγείου του ΕΑΜ στην περιοχή αξίζει να αναφερθεί το εξής», συνεχίζει. «Εκμεταλλευόμενα την ύπαρξη του μηναγιώτικου ρέματος και του μεγάλου όγκου διερχόμενων υδάτων, στελέχη της οργάνωσης δημιούργησαν σε έναν εγκαταλειμμένο νερόμυλο του 19ου αιώνα μια θαυμαστής επινόησης υδροηλεκτρική εγκατάσταση για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω της εκμετάλλευσης της δυναμικής ενέργειας του νερού. Με αυτήν φόρτιζαν μια μπαταρία αυτοκινήτου. Η μπαταρία μεταφερόταν τη νύχτα σε κοντινό νερόμυλο και με αυτήν λειτουργούσε μυστικά ένα ραδιόφωνο. Ετσι μάθαιναν κάθε βράδυ τα νέα μέσω BBC, ενώ με τη χρήση γραφομηχανής συνέτασσαν Δελτίο Τύπου με τις βασικότερες ειδήσεις και το κυκλοφορούσαν με απόλυτη μυστικότητα σε όλους τους οικισμούς της ευρύτερης περιοχής, μέσω του αρχηγείου».
Ο επιτελικός ρόλος του σχολείου είχε ως αποτέλεσμα να βρεθεί αρκετές φορές στο στόχαστρο εχθρικών πυρών. Μία από αυτές, στις 4 Απριλίου 1944 όταν πυροβόλα των Γερμανών βάλλουν κατά του χωριού με ομοβροντία οβίδων. Το κτίριο του σχολείου γλιτώνει εκ θαύματος.

Στα όρια της καταστροφής
      Με τη λήξη του πολέμου θα συνεχίσει να υπηρετεί τον εκπαιδευτικό σκοπό του και εκατοντάδες μαθητές θα περάσουν από τα θρανία του. Μέχρι τον Ιούνιο του 1970, όταν το σχολικό κουδούνι θα χτυπήσει για τελευταία φορά. «Την εποχή εκείνη ένα κάθετο ρήγμα που εντοπίστηκε στην ανατολική πλευρά του κτιρίου δημιούργησε προβλήματα στατικότητας και κρίθηκε ότι το κτίριο δεν παρέχει ασφάλεια», λέει ο Δημοσθένης Κορδός. «Ετσι το σχολείο αφέθηκε στην τύχη του, η στέγη έπεσε, το πάτωμα σάπισε και ουσιαστικά βρίσκεται στα όρια της καταστροφής. Από το 1970 μέχρι το 1975 οι μαθητές φοίτησαν στο σχολείο του γειτονικού χωριού Καλλιθέα, ενώ από το 1976 ώς το 1981 λειτούργησε και πάλι σχολείο στους Κάτω Αμπελόκηπους, σε ένα βοηθητικό κτίριο του ιερού ναού του χωριού. Το 1981 λόγω έλλειψης του απαιτούμενου αριθμού μαθητών έπαψε οριστικά η λειτουργία Δημοτικού Σχολείου στο χωριό», προσθέτει.
      Το στοίχημα πλέον είναι να μην περάσει στην αφάνεια ένα κτίριο που αποτυπώνει σημαντικές σελίδες της ιστορίας και του πολιτισμού. Κάποιες σκέψεις περιλαμβάνουν την αξιοποίησή του ως μουσείου με θέμα την τοπική ιστορία. Αλλοι θεωρούν ότι η κατασκευή του μηναγιώτικου φράγματος που σχεδιάζεται στην περιοχή θα μπορούσε να γίνει η αφορμή ώστε το Δημοτικό Σχολείο να λειτουργήσει ως Παρατηρητήριο Περιβαλλοντικών και Πολιτιστικών Πόρων. «Υπάρχουν κτίρια στον ρου της ανθρώπινης ιστορίας που έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στην ιστορική και πολιτισμική εξέλιξη του τόπου και της ανθρωπογεωγραφίας του. Ενα τέτοιο είναι το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας», λέει ο Δημοσθένης Κορδός. «Ευελπιστούμε ότι οι αρμόδιοι φορείς έστω και την ύστατη στιγμή, που το κτίριο εκπέμπει το τελευταίο SOS, θα διασώσουν τη συλλογική μνήμη...».

Τετάρτη, 20 Σεπτεμβρίου 2017

Κωνσταντίνος Γέμελος (1908-1963): Ο ηρωικός Δάσκαλος του Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων

Κωνσταντίνος Γέμελος, Μακρόνησος 1948 (Χαρακτικό Γιώργου Φαρσακίδη)
      Ο αείμνηστος Δάσκαλος Κωνσταντίνος Γέμελος υπηρέτησε ως δάσκαλος του Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας από το 1937 έως το 1941 και η παραμονή του στον οικισμό δημιούργησε μια εκπαιδευτική, αγωνιστική και πολιτισμική Άνοιξη. Μικρασιατικής καταγωγής, έφθασε ως πρόσφυγας στην Κοκκινιά το 1922 και έζησε σε ένα φτωχό προσφυγικό σπίτι στην οδό Καραολή και Δημητρίου 135-139 στην Νίκαια, ενώ στη συνέχεια σπούδασε και έγινε δάσκαλος. 
      Την περίοδο 1937 1941 υπηρέτησε ως δάσκαλος Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης στο Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας (αξίζει να σημειωθεί ότι κατά την περίοδο 1941-44 το σχολείο αποτέλεσε το Αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης της Νότιας Μεσσηνίας και ο δάσκαλος είχε ενεργό ρόλο). Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, οργανώθηκε στο ΕΑΜ και πήρε μέρους στους αγώνες της Εθνικής Αντίστασης, όπου και διακρίθηκε, ενώ κατά τη διάρκεια του ελληνικού Εμφυλίου στάλθηκε προς κράτηση στη Μακρόνησο (1947- 1948)* και άντεξε μια σειρά από απάνθρωπα βασανιστήρια. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και στο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου "Καντάτα για τη Μακρόνησο" γίνεται αναφορά στον μεγάλο αγωνιστή. Στη συνέχεια σταδιοδρόμησε ως εκπαιδευτικός στην ιδιωτική εκπαίδευση, συμμετέχοντας σε τοπικές πολιτικές οργανώσεις στη Νίκαια όπου και εκλέχθηκε δημοτικός σύμβουλος επί σειρά ετών. 
      Το 1957, ο Γέμελος ως Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Νίκαιας ( στις Δημοτικές εκλογές που είχαν γίνει στις 21 Νοεμβρίου 1954 ο Γέμελος είχε εκλεγεί με τον συνδυασμό του Νικόλαου Τουντουλίδη, που υποστηριζόταν από την ΕΔΑ με ποσοστό 52,2% από την πρώτη Κυριακή) πρότεινε στον Δήμο Νικαίας** τον επίσημο χαρακτηρισμό της 17ης Αυγούστου 1944 -ημερομηνία του ιστορικού Μπλόκου της Κοκκινιάς- ως "ημέρας τοπικής εξάρσεως και εθνικής ανατάσεως" ενώ πρωτοστάτησε στη δημιουργία του "Ηρώου των πεσόντων Νίκαιας" στην πλατεία της Οσίας Ξένης το 1956. Το 1958, στα πλαίσια των πολιτικών διώξεων της κυβέρνησης***, παύεται από την θέση του Προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου.  Δυστυχώς, η κλονισμένη υγεία του, από τις κακουχίες και τα βασανιστήρια, δεν το άφησε να ζήση μια ήρεμη ζωή καθώς πέθανε σε ηλικία 55 ετών.  Σήμερα η πρώην οδός Μόργκενταου στη Νίκαια έχει μετονομαστεί προς τιμήν του σε οδό Κώστα Γέμελου.

Στις 12 Μάη 1947 αποφασίζεται από την κυβέρνηση Μαξίμου η ίδρυση του στρατοπέδου πολιτικών κρατουμένων στη Μακρόνησο, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Στο νέο «Παρθενώνα» όπως τον ονομάσαν , όπου «αναγεννάται η Ελλάς ωραιοτέρα στην ψυχή των Ελλήνων». 
Η καθημερινή ζωή των κρατουμένων ήταν αυστηρά στρατιωτική, με βάρβαρη πειθαρχεία. Δηλαδή προσκλητήρια, αναφορές, καψόνια, εγκλεισμός στα πειθαρχεία, ώρες στον ήλιο ή στη βροχή και το κρύο, βασανιστήρια, ξυλοδαρμοί και τέλος, απροσχημάτιστες δολοφονίες, με αποκορύφωμα τη μεγάλη σφαγή στο ΑΕΤΟ, το Φλεβάρη – Μάρτη του 1948. Το συσσίτιο ήταν άθλιο, το νερό ελάχιστο ή και σπάνιο, η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη ουσιαστικά ανύπαρκτη» (από τη σελίδα της ΠΕΚΑΜ).
Η ΣΦΑ  υπήρξε κι αυτή ένας εφιαλτικός τόπος στη Μακρόνησο.  Ραβδισμοί με ρόπαλα. Στειλιάρια, μπαμπού και συρματένιους βούρδουλες, φάλαγγες, ορθοστασία  φορτωμένος τα πράγματα, κάψιμο του σώματος με αναμμένο τσιγάρο, το μαρτύριο της δίψας και της πείνας. Πογκρόμ, γκρέμισμα από τους βράχους στη θάλασσα, ξεγύμνωμα και βάπτισμα στη θάλασσα και γυμνοί στο τσουχτερό κρύο, ακίνητοι στην παγωνιά και στον ήλιο και ότι άλλο συνελάμβανε ο διεστραμμένος νους των βασανιστών και των υψηλά ιστάμενων. Ο μαρτυρικός απολογισμός, κάθε φορά ήταν οι αιμοπτύσεις, τα σπασμένα πλευρά και χέρια.  Στις 18 Αυγούστου 1948, 32 ανήλικοι κρατούμενοι κάτω από το αφόρητο καθεστώς βίας αποπειράθηκαν να αυτοκτονήσουν, καταπίνοντας ουρές κουταλιών και άλλα μικροαντικείμενα…
       Το τι γινόταν στη Μακρόνησο διέσωσε ο Γιώργος Φαρσακίδης στο λεύκωμα "ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΣ" με μια σειρά σχέδια και χαρακτικά που περιγράφουν τα βασανιστήρια.  Χαρακτηριστικό είναι το συγκλονιστικό χαρακτικό που παρουσιάζεται στο βιβλίο του (σελ. 20) που δείχνει τον αείμνηστο δάσκαλο Κωνσταντίνο Γέμελο σακατεμένο από τα βασανιστήρια να περπατά μόνο με πατερίτσες! Όπως λέει ο ίδιος  η «καταγραφή – μαρτυρία, ενός τόπου και μιας εποχής, όπως τα έζησε κάποιος από κοντά». «…Οι κύκλοι της κόλασης σε μια μακάβρια σύνθεση, σε ένα βιβλίο που στάζει αίμα. Κάθε σελίδα και μια επιδρομή λύκων που ξεσκίζουν ανθρώπινες σάρκες. Ένα έργο τέχνης που σπάει το φράγμα των καιρών και της λήθης,… κραυγάζει, προειδοποιεί, ξυπνάει συνειδήσεις. Ζωγράφιζε και έβλεπε τον χάρο και έγινε τέχνη και μας ξυπνάει απότομα…».Ν. Παπαπερικλής, Ιούνης 1965.
Απόσπασμα απο το Λεύκωμα Φαρσακίδη:

Μαρτυρία Παντελή Λιότσου: [Στο τέλος Σεπτεμβρίου του 1948 με πήγαν στη ΣΦΑ κατηγορούμενο για ανθρωποκτονία. Διοικητής ήταν ο Θωμάς Σούλης ο οποίος με παρέδωσε στον αρχιβασανιστή Κοθρά, ο οποίος με έβαλε στην απομόνωση και με κρατούσε όρθιο συνεχώς. Με χτυπούσαν με ξύλα και με σιδερόβεργες συνέχεια, με έριχναν στη θάλασσα και όταν έχανε τις αισθήσεις μου, μου έριχναν νερό στις πλάτες. Συνέχεια και γύρω στο συρματόπλεγμα και σε απόσταση ο ένας από τον άλλον 50 η 80 μέτρα ήταν και άλλοι αγωνιστές, όπως ο Κώστας Γέμελος και Τσιρογιάννης, Αδάμης Αδαμόπουλος, Μάνογλου, Τατάκης και πολλοί άλλοι αγωνιστές…Απέναντι από το ΄συρμα, ήταν το σύρμα που είχαν κρατουμένους τους καθαιρεθέντες μόνιμους αξιωματικούς, οι οποίοι είχαν ενταχθεί στον ΕΛΑΣ και πολέμησαν τους κατακτητές. ΄Ηταν οι στρατηγοί Σαράφης, Μάντακας, Αυγερόπουλος και Μουστεράκης]

** Απόσπασμα από ομιλία του Γέμελου στο Δημοτικό Συμβούλιο Νίκαιας:
[Θεωρώ ότι αυτήν την στιγμή δεν είμαστε οι “ΑΠΛΟΙ”. Είμαστε οι “ΥΠΕΡΗΦΑΝΟΙ” μιας πόλης Άξιας. Είμαστε εκείνοι που ‘ρθαμε να μετρήσουμε και ξεχωρίσουμε τις μέρες… Μια, Δυο, Πέντε, Δέκα, Δεκαπέντε, Δεκαέξι…
Να τη, αυτή είναι η μέρα της Κοκκινιάς. Την γνωρίσαμε με τα μάτια όλου του κόσμου.
Την γνωρίσαμε από τα Διάσημα τιμής που της καρφίτσωσε στο στήθος η Πατρίδα.
Είναι η Μέρα που με ΒΙΑ μέτρησε τη γη της Κοκκινιάς.
Είναι η 17η Αυγούστου 1944.
Σαν καυτό σίδερο που βγαίνει μέσα από τα ουρλιαχτά των Γερμανών, ξεσχίζει την καρδιά της Κοκκινιάς η πρόσκληση του σκοτωμού, η πρόσκληση του χαμού. “Όλοι οι άνδρες στην πλατεία”. Η Κοκκινιά ματώνεται, σέρνεται πάνω στο μεγάλο, τον καυτό από την κάψα του καλοκαιριού δρόμο, για την κόλαση. Η Κοκκινιά δεν βογγά μόνον, μα και σκοτώνεται, στέκεται ορθή. Παλεύει πάνω σε μαρμαρένια αλώνια με τον χάροντα, σαν άλλος Διγενής και κερδίζει…
ΤΗ ΛΕΥΤΕΡΙΑ ΚΕΡΔΙΖΕΙ…
Σ’ ευχαριστώ πατρίδα Κοκκινιά που με έκανες να στέκουμε ορθός μπρος στους καιρούς και να κοιτάζω κατάματα τους λαούς.
Σ’ ευχαριστώ που με έκανες να μην ντρέπομαι. Σ’ ευχαριστώ για το μεγάλο Εθνικό Δίδαγμα που μας έδωσες. Πώς να αγαπάμε την Ελλάδα – να αγαπάμε υπερασπίζοντας τη λευτεριά και ανεξαρτησία της με τη θυσία μας. Σ’ ευχαριστώ Πατρίδα Κοκκινιά που με έκανες περήφανο.
Χαίρομαι που σε βλέπω μέσα στο Εθνικό Πανθεον δίπλα στο Κούγκι και στ’ Αρκάδι. Δίπλα στα Καλάβρυτα και στο Δίστομο.
Εν Νίκαια τη 14 Αυγούστου 1959    

*** Κείμενο:"Όταν η αριστερά έγινε αξιωματική αντιπολίτευση" - Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 28.05.2011
    [Στην Κοκκινιά σε μια προεκλογική περιοδεία υποψηφίων της ΕΔΑ μόνο μικρά παιδιά «ακολουθούσαν στους δρόμους και φώναζαν τα συνθήματά μας», πιθανόν γιατί οι μεγάλοι δεν θα ήθελαν να χαρακτηριστούν. Αλλά κι αυτό ήταν ένα καλό σημάδι.  Εκείνη την άνοιξη του 1958 στην τελευταία προεκλογική συγκέντρωση της ΕΔΑ στην πλατεία Κλαυθμώνος κανένας ιδιοκτήτης δεν βρέθηκε που ν' αποδεχτεί, να επινοικιάσει ή να παραχωρήσει προσωρινά το διαμέρισμά του, από το μπαλκόνι του οποίου, όπως τότε συνηθιζόταν, θα μιλούσε ο πρόεδρος του κόμματος Γιάννης Πασαλίδης.  Οι οικοδόμοι γρήγορα έφτιαξαν μια εξέδρα απ' όπου ο Πασαλίδης μίλησε ενώπιον μιας εντυπωσιακής συγκέντρωσης, όπου πολλοί συγκεντρωμένοι άναψαν κεριά για να θυμίζουν την Ανάσταση.  Η 11η Μαΐου 1958 ήταν μια μέρα που έκρυβε δυσάρεστες εκπλήξεις για το ελληνικό πολιτικό κατεστημένο και τους Αμερικανούς, καθώς οι κάλπες των γενικών βουλευτικών εκλογών ανέδειξαν την Αριστερά, για πρώτη φορά στην ιστορία της, αξιωματική αντιπολίτευση στο ελληνικό Κοινοβούλιο.
      Η επιτυχία της Αριστεράς, σε λιγότερο από εννιά χρόνια από το τέλος του εμφυλίου πολέμου, έπαιρνε ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις, αν σκεφτούμε ότι το πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα, εκείνη την εποχή του Μαΐου του '58, ήταν ακόμα ανώμαλο.  Ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα, στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τον Πειραιά με τις ευρύτερες περιφέρειές τους, η ΕΔΑ αναδείχτηκε πρώτο κόμμα με ποσοστό που ξεπερνούσε συχνά το 40% (Β' Αθηνών 46,1%, Β' Πειραιά 60,8%, Α' Θεσσαλονίκης 43,4%).  Η αμερικανική CIA ανησύχησε σοβαρά από την εντυπωσιακή εμφάνιση της Αριστεράς στην Ελλάδα, που προσέχτηκε ιδιαίτερα από τη διεθνή κοινή γνώμη. Ο διευθυντής της CIA, Αλεν Ντάλες, σε σύσκεψη της Συντονιστικής Επιτροπής Επιχειρήσεων, που λειτουργούσε στο πλαίσιο του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΠΑ, εκδήλωσε «την ανησυχία της υπηρεσίας του» για την επίδειξη δύναμης της ΕΔΑ και «υπέδειξε ότι θα βοηθούσε την Επιτροπή, αν σε δυο-τρεις εβδομάδες παρουσίαζε μια ανασκόπηση σχετικά με τους λόγους» που προκάλεσαν «αυτή τη δύναμη» της Αριστεράς στην Ελλάδα. Ο Ντάλες διευκρίνισε ότι η υπηρεσία του επίσης εργαζόταν προς την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή της ερμηνείας του ελληνικού εκλογικού φαινομένου που είχε προκαλέσει «γενική έκπληξη από την ισχυρή εμφάνιση της ΕΔΑ στις ελληνικές εκλογές».
      Η ανάδειξη της ΕΔΑ σε αξιωματική αντιπολίτευση δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα και στο ΝΑΤΟ, καθώς τα σχέδιά του έπρεπε να δίνονται προς ενημέρωση τόσο στο πρώτο όσο και στο δεύτερο κόμμα κάθε χώρας-μέλους της Ατλαντικής Συμμαχίας. Βέβαια κάτι τέτοιο δεν συνέβη.  Οι εκλογές της άνοιξης του 1958 σήμαναν έναν νέο συναγερμό για την αντιμετώπιση του «κομμουνιστικού κινδύνου». «Μέσα σ' ένα εξάμηνο από τις εκλογές εκτοπίστηκαν στον Αϊ-Στράτη περισσότερα από εκατό άτομα».  Αντιπροσωπεία της ΕΔΑ επισκέφτηκε τον υπουργό παρά τη προεδρία της κυβερνήσεως Κ. Τσάτσο για να εκφράσει τις ανησυχίες του κόμματος.  Ο Τσάτσος, που έγινε αργότερα Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ήταν ειλικρινής και απευθυνόμενος προς τους συνομιλητές του είπε:
«Ακούστε, κύριοι. Τα κράτη της Δύσης διαθέτουν ως ανασχετικά φράγματα κατά του κομμουνιστικού κινδύνου τον καθολικισμό και τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Εμείς δεν διαθέτουμε τίποτα απ' αυτά. Δεν πρόκειται να σταυρώσουμε τα χέρια και να παραδοθούμε. Θα σας αντιμετωπίσουμε με τα σώματα ασφαλείας και τα άλλα όργανα του κράτους...»]

Τετάρτη, 13 Σεπτεμβρίου 2017

Όταν η Τέχνη συναντά την Πολιτισμική Κληρονομιά: Μια διεθνής ζωγράφος πρωτοστατεί στη διάσωση του Εμβληματικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας

    «Δεν είναι η ιδέα ότι είναι σημαντική, αλλά μάλλον η εκτέλεση μιας έννοιας που είναι πιο σημαντική στην τέχνη και την ζωγραφική».  Με αυτά τα λόγια η καταξιωμένη ζωγράφος σε διεθνές επίπεδο Joanna Kordos, με σημαντικές εκθέσεις ανά τον κόσμο, μας εισάγει στον μαγικό κόσμο της τέχνης της.  Η τέχνη της Ιωάννας είναι ένα ταξίδι μέσα από τις εμπειρίες της ζωής που κατακλύζουν την ανθρώπινη προσπάθεια, σε μια αέναη διαδικασία πνευματικής και καλλιτεχνικής ολοκλήρωσης.  Γόνος Ελλήνων μεταναστών, από τον οικισμό Κάτω Αμπελόκηποι Μεσσηνίας, που εγκαταστάθηκαν στην Αυστραλία στα μέσα της δεκαετίας του 1950, η Ιωάννα μέσα από το έργο της αντικατοπτρίζει την ελληνική κληρονομιά της.  Καθορίζοντας τον εαυτό της ως ρομαντικό σουρεαλιστή, η Ιωάννα εμπνέεται από ρομαντικούς καλλιτέχνες και ποιητές, που ύμνησαν την έννοια του αγώνα και της ελευθερίας, όπως ο Delacroix, o Oscar Wilde και ο Lord Byron.  Το ανθρώπινο δημιουργικό πνεύμα οραματίζεται επίσης στο μεγάλο τρίπτυχο πορτραίτο που έχει δημιουργήσει η Ιωάννα για τον οικουμενικό έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη και το οποίο κοσμεί από το 2003 την οικία του.  Η Ιωάννα χρησιμοποιώντας παραδοσιακές παλιές τεχνικές και μελετώντας ζωγράφους της φλαμανδικής σχολής, οι πίνακες εκπέμπουν ένα λαμπρό και βαθύ χρώμα. Χαρακτηρίζονται από τολμηρότητα, θεατρικότητα και εκφραστικότητα ενώ αποπνέουν μελαγχολικά και νοσταλγικά στοιχεία. 
      Στα πλαίσια της καινοτόμου και δημιουργικής καλλιτεχνικής δράσης της, η μεγάλη διεθνής ζωγράφος πρωτοστατεί στην σημαντική εκστρατεία που αφορά τη διάσωση του ιστορικού Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας.      Αξίζει να σημειωθεί ότι το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων ιδρύθηκε βάσει Βασιλικού Διατάγματος του 1921 και η κατασκευή του ανάγεται την διετία 1932-34, με βάση πρότυπο αρχιτεκτονικό σχέδιο αγροτικού μονοτάξιου διδακτηρίου της δεκαετίας του 1920 του  Αρχιτεκτονικού Γραφείου του τότε Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως.  Το σχολείο εγκαινιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 1935 και τον Οκτώβριο του 1941, εν μέσω κατοχής, με απόφαση της επαρχιακής επιτροπής του ΕΑΜ Πυλίας αποτέλεσε το αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης Νότιας Μεσσηνίας, λόγω της ιδιαίτερης γεωγραφικής θέσης του οικισμού.  Έτσι, για το χρονικό διάστημα 1941-44 αποτέλεσε την έδρα του αγώνα και των συμβουλίων των Διοικητικών Υπηρεσιών της Εθνικής Αντίστασης, επιτελώντας έτσι ένα ιστορικό έργο στον αγώνα για την ελευθερία.  Σήμερα, στα πλαίσια της προσπάθειας διάσωσης του εμβληματικού κτηρίου, η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Πελοποννήσου και Νοτίου Ιονίου του Υπουργείου Πολιτισμού έχει ξεκινήσει τις απαιτούμενες διαδικασίες για τον χαρακτηρισμό του κτηρίου ως «Διατηρητέου Νεωτέρου Μνημείου». 
      Έτσι, πυρήνας πολιτισμού και δημιουργικής δράσης ο οικισμός, από τα πρώτα κιόλας μεταεπαναστατικά χρόνια, σημαντικό κέντρο της προβιομηχανικής εποχής με πλήθος νερόμυλων αλλά και ο βασικός πυρήνας της Εθνικής Αντίστασης της νότιας Μεσσηνίας κατά την περίοδο 1941-44, αποτέλεσε το πλαίσιο των ιστορικών και πολιτισμικών καταβολών της Ιωάννας, που αυτές τις μέρες παρουσιάζει ένα μοναδικό και συμβολικό ζωγραφικό πίνακα με θέμα το εμβληματικό σχολείο.  Συγκεκριμένα, η Ιωάννα επέλεξε συμβολικά την 11 Σεπτεμβρίου 2017, ημέρα επιστροφής των μαθητών στα σχολεία της Ελλάδας, για να παρουσιάσει επίσημα το ζωγραφικό της έργο στο κοινό της Αυστραλίας και της Ελλάδας. Επιστροφή στο ιστορικό σχολειό, επιστροφή στην ιστορία, επιστροφή στον πολιτισμό. Αυτό το λεκτικό τρίπτυχο, θα μπορούσαμε να πούμε, ότι,  ίσως συμπυκνώνει την ουσία του ζωγραφικού έργου.  

     Στοιχεία της ιδιαίτερης φύσης της περιοχής, όπως υπέροχα αγριολούλουδα και μικρά πολύχρωμα πουλιά, συνθέτουν το περιβάλλον του εμβληματικού σχολείου που αναπτύσσεται στο υπέροχο καλλιτεχνικό έργο, ενώ ιδιαίτερα χρώματα του γεωγραφικού περιβάλλοντος σκιαγραφούν το ιδιαίτερο έργο της.  Μια αίσθηση Αναγέννησης πλημμυρίζει αυτό το μοναδικό ζωγραφικό έργο, καθώς μια μικρή φωλιά πουλιών, με νεοσσούς που αναμένουν με ανοικτό το στόμα την τροφή της μητέρας τους, γεννά μια αίσθηση ελπίδας και προσμονής. Έτσι, η αίσθηση που αποπνέει ο πίνακας, ότι η δημιουργία και η ζωή δεν σταματά ποτέ, ενεργοποιεί ιδιαίτερους συμβολισμούς τόσο της ιστορίας του κτηρίου όσο και της άμεσης ανάγκης διάσωσής του.
      Στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα το ζωγραφικό έργο θα εκτεθεί σε διαδικτυακό οίκο δημοπρασιών ζωγραφικών έργων τέχνης, ενώ τα χρήματα που θα συγκεντρωθούν από την πώληση του πίνακα θα διατεθούν από την διεθνή ζωγράφο για την διάσωση του εμβληματικού σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων.  Παράλληλα, αριθμημένα συλλεκτικά αντίτυπα του έργου με την υπογραφή της ζωγράφου θα διατεθούν έναντι συμβολικής τιμής για τον ίδιο σκοπό. 
      Σύμφωνα με την διεθνή ζωγράφο, ο πίνακας αυτός αποτελεί και ένα μικρό φόρο τιμής στα παιδιά που φοίτησαν στο ιστορικό σχολείο, αλλά λόγω των ιδιαίτερων κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών της εποχής δεν κατάφεραν να ολοκληρώσουν τον κύκλο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης.  Είναι χαρακτηριστικό ότι ένα μεγάλο μέρος των παιδιών που φοίτησαν στο σχολείο, ειδικότερα των κοριτσιών, μετά από ένα ή δύο χρόνια πρωτοβάθμιων σπουδών εγκατέλειπαν «βίαια» το σχολείο, καθώς οι ανάγκες και η οικονομική δυσπραγία των οικογενειών τους δεν άφηναν περιθώρια στην συνέχεια της φοίτησής τους (ανάμεσα σε αυτά τα παιδιά ήταν και η μητέρα της μεγάλης ζωγράφου).  Τέλος, ο πίνακας αυτός, σύμφωνα με την Ιωάννα αφιερώνεται στους οικονομικούς μετανάστες του οικισμού, που φοίτησαν στο ιστορικό σχολείο και στη συνέχεια, κατά τις δύσκολες δεκαετίες για την χώρα του 1950 και 1960 αναγκάστηκαν να αφήσουν την πατρίδα τους και να αναζητήσουν την μοίρα τους, τόσο στην μακρινή Αυστραλία, όσο και στις ΗΠΑ και τον Καναδά.
      Ελπίζουμε, αυτή η συμβολική και συνάμα ιστορική πρωτοβουλία της διεθνής ζωγράφου, να αποτελέσει το έναυσμα για την νέα γενιά που κατάγεται από τον ιστορικό οικισμό των Κάτω Αμπελοκήπων, ώστε να βοηθήσει με κάθε τρόπο στην ανάδειξη και διάσωση του ιστορικού σχολείου, που αποτελεί ένα σημαντικό τοπόσημο της Μεσσηνίας, αλλά και τον βασικό πυλώνα της πολιτισμικής κληρονομιάς αυτού του μικρού και συνάμα ιστορικού οικισμού.

Δημοσθένης Κορδός                                                                                                  
Υποψήφιος Διδάκτωρ Πολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου 

* Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα "Θάρρος" της Μεσσηνίας, 13.09.2017

Τετάρτη, 6 Σεπτεμβρίου 2017

Περί του ‘‘ π ο σ ώ ς’’ και άλλων συναφών

Του Θ. Κ. Μπλουγουρά, φιλολόγου.
-------------
Διαβάζω, ξαναδιαβάζω στον γουτεμβεργιανό(=έντυπο) λόγο τη φράση: ‘Π ο σ ώ ς με ενδιαφέρει αν αληθεύει το…’ – και λοιπά και λοιπά. Το συναντώ πολλές φορές. Και μάλιστα από κοντυλοφόρους σπαθιά!
Επειδή έχω κι άλλα συναφή συναντήσει σε υπηρεσιακά χαρτιά και αναφορές*, επιχειρώ ένα ξεκαθάρισμα.
Τα αρνητικά αοριστολογικά(αντωνυμίες, επιρρήματα), που αρχίζουν από τα ‘ψιλά’ λεγόμενα ως προς την πνοή σύμφωνα της αλφαβήτας μας: κ, π, τ { ‘κα, πι, τα’ τα λέμε στη διδακτική πράξη (κου που του λέει το…θρανίο)}, όπως τα ‘‘κανείς/κανένας/καθόλου’’, ‘‘ποτέ/πουθενά/ποσώς’’, ‘‘τίποτα/τίποτε’’, όταν χρησιμοποιούνται ως απαντήσεις σε ανάλογες, ρητές ή εννοούμενες, ερωτηματικές προτάσεις, εκφέρονται: α) μονολεκτικώς – σωστά, β) περιφραστικώς χωρίς αρνητικό μόριο – λάθος και γ) περιφραστικώς με αρνητικό μόριο – σωστά, είτε αυτό έπεται είτε προηγείται του αοριστολογικού. Ιδού:
Ι
Το κ στις απαντήσεις
Ερώτηση: Ποιος απουσιάζει;
Απάντηση: α) Κανένας. (Σωστό). β) Κανένας απουσιάζει. (Λάθος). γ) Κανένας δεν απουσιάζει. (Σωστό). Ή: Δεν απουσιάζει κανένας. (Σωστό).

Ερώτηση: Σε απασχολεί το θέμα;
Απάντηση: α) Καθόλου. (Σωστό). β) Καθόλου με απασχολεί. (Λάθος). γ) Καθόλου δε με απασχολεί.(Σωστό). Ή: Δε με απασχολεί καθόλου. (Σωστό).
ΙΙ
Το π στις απαντήσεις
Ερώτηση: Θα μας επισκεφτείς;
Απάντηση: α) Ποτέ! (Σωστό). β) Ποτέ θα σας επισκεφτώ! (Λάθος) γ) Ποτέ δε θα σας επισκεφτώ!(Σωστό), Ή: Δε θα σας επισκεφτώ ποτέ! (Σωστό).

Ερώτηση: Πού πήγες;
Απάντηση: α) Πουθενά. (Σωστό). β) Πουθενά πήγα. (Λάθος). γ) Πουθενά δεν πήγα. (Σωστό). Ή: Δεν πήγα πουθενά. (Σωστό).
Ερώτηση: Σε ενθουσίασε το άρθρο μου;
Απάντηση: α) Ποσώς! (Σωστό). β) Ποσώς με ενθουσίασε! (Λάθος). γ) Ποσώς δε με ενθουσίασε! (Σωστό). Ή: Δε με ενθουσίασε ποσώς! (Σωστό).
ΙΙΙ
Το τ στις απαντήσεις
Ερώτηση: Τι έκαμες;
Απάντηση: α) Τίποτα. (Σωστό). β)Τίποτα έκαμα. (Λάθος). γ)Τίποτα δεν έκαμα. (Σωστό). Ή: Δεν έκαμα τίποτα. (Σωστό).

Ερώτηση: Τι συλλογιέσαι; Έχεις τίποτε;**
Απάντηση: α) Μπα, τίποτε. (Σωστό). β) Μπα, τίποτε έχω. (Λάθος). γ) Μπα, τίποτε δεν έχω.(Σωστό). Ή: Μπα, δεν έχω τίποτα. (Σωστό).
Σωστές απαντήσεις είναι οι α και γ. Η απάντηση β είναι λάθος.
Επειδή την αφορμή γι’ αυτό το ξεκαθάρισμα, όπως το είπα, την έδωσε το ‘ποσώς’, παραθέτω και μαρτυρίες: α) Από τον Ερωτόκριτο του Κορνάρου:
«Ποσώς δεν αναπαύγεται, μ’ όλο κουλουμουντρίζει»*** Α, στ. 1619
«Ποσώς δεν εσαλεύτηκε, σαν καρφωμένος μοιάζει» Β, στ. 1394
«Κείνοι ποσώς δεν το δειλιούν, μα τσ’ άλλους φοβερίζει» Δ, στ. 1796
«Ποσώς δεν έχου ανάπαψι, δεξά ζερβά πηδούσαν» Δ, στ. 1807
«Κείνη τη νύχτα ο Ρώκριτος ποσώς δεν εκοιμήθη» Ε, στ. 705
β) Από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Διον. Σολωμού, σχεδίασμα VI:
«Χωρίς ποσώς γης, ουρανός και θάλασσα να πνένε».
γ) Από τα «Εύθυμα και Σοβαρά» του Δημ. Ψαθά, αρχείο των ‘ΝΕΩΝ’, σελ. 102.
«Χωρίς να νοιάζεται ποσώς για τις τσουχτερές τιμές του καταλόγου».
δ) Από το μυθιστόρημα ‘Νίκη’ του Χρ. Χωμενίδη, εκδ. Πατάκη 2014, σελ. δ1) 383: «…δεν αλληλοχωνεύονταν ποσώς»۰και δ2) 408: «Δεν είχε άλλωστε ποσώς εκτιμηθεί ο θρίαμβος εκείνος».

{Ιδεασμός για το κανείς, καμία, κανένα κλπ: Νεοελληνική Γραμματική (της δημοτικής), ΟΕΣΒ 1941, Μαν . Τριανταφυλλίδη, § 782}.
Στα υπό τα στοιχεία β και γ παραδείγματα η άρνηση είναι στο ‘χωρίς να’.

* Από επίσημη αναφορά: «Κανείς μαθητής απουσίασε» - προφανώς μεταφράστηκε το ‘ουδείς’ σε κανείς και…τέρμα!
** Μεταξύ του τίποτα και του τίποτε δε φαίνεται να υπάρχει διαφορά.
*** Κουλουμουντρίζω = κουτρουβαλώ, τουμπάρω.
#

Δευτέρα, 4 Σεπτεμβρίου 2017

Γεώργιος Κ. Ανδρόπουλος: Ο Ήρωας "μαθητής" της Μικρασιατικής Εκστρατείας

Εβδομαδιαία Εφημερίδα "Μεσσηνιακός Λόγος , 31.08.2017
       

Όνομα: Ανδρόπουλος Γεώργιος (1904-1921)*
Όνομα Πατρός: Ανδρόπουλος Κωνσταντίνος του Ιωάννη (έτος γεννήσεως: 1872).
Ονόματα αδερφών: Παναγιώτης {(Γεννήθηκε το 1903, τελέιωσε το Δημοτικό Σχολέιο Μηλίτσας το 1918 και κατά την περίοδο του μεσοπολέμου μετοίκησε στην Πύλο, άλλαξε το επώνυμό του σε Ανδρεόπουλος και ασχολήθηκε με το εμπόριο), Ελένη (Γενήθηκε το 1900, παντρέυτηκε τον Ευστάθιο Κορδό και απέκτησαν 4 παιδιά)}. Αξίζεί να σημειώσουμε, ότι, η διεθνής ζωγράφος Joanna Kordos που πρωτοστατεί στην εκστρατεία διάσωσης του Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων, είναι εγγονή της Ελένης Ανδροπούλου-Κορδού.
Βαθμός: Στρατιώτης
Έτος Γεννήσεως: 1904
Τόπος Γεννήσεως: Κάτω Μηνάγια 
Πολεμική περίοδος: Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922
Ημερομηνία Θανάτου: 12 Αυγούστου 1921
Περιγραφή Θανάτου: Άγνωστος

Μαθητολόγιο Δημοτικού Σχολείου Μηλίτσας (Σχολικό Έτος 1913-14), Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους
      *Ο Γεώργιος Ανδρόπουλος γεννήθηκε στον οικισμό Κάτω Αμπελόκηποι το 1904.  Ολοκλήρωσε την πρωτοβάθμια εκπαίδευση τον Ιούνιο του 1920, παίρνοντας το απολυτήριο του από το Δημοτικό Σχολείο Μηλίτσας.  Στη συνέχεια, σε κάποιες από τις τμηματικές επιστρατεύσεις του Ελληνικού Στρατού, βρέθηκε στην Μικρά Ασία σε ηλικία 17 ετών! Αξίζει να σημειώσουμε ότι από τον Αύγουστο του 1917 άρχισε να γίνεται τμηματικά επιστράτευση του Ελληνικού Στρατού, η οποία σημείωσε σημαντική επιτυχία, παρά τις δυσχέρειες που αντιμετώπισε στα αρχικά της στάδια. Η επιστράτευση συνεχίστηκε τμηματικά μέχρι το 1922, οπότε έληξε η εκστρατεία του Ελληνικού Στρατού στη Μικρά Ασία. 
      Η συνολική δύναμη του στρατού, κατά την κορύφωση της επιστρατεύσεως, το καλοκαίρι του 1921, ξεπέρασε τους 300.000 άνδρες. Αν και στα αρχεία του Γενικού Επιτελείου Στρατού γίνεται αναφορά μόνο στην ημερομηνία θανάτου του (12.08.1921), μελετώντας τα πολεμικά γεγονότα που συντελέστηκαν τον Αύγουστο του 1921 στο Μικρασιατικό μέτωπο, καταλήγουμε με μεγάλη βεβαιότητα ότι ο Ανδρόπουλος βρέθηκε στην προέλαση του ελληνικού στρατού προς την Άγκυρα, η οποία όμως τερματίστηκε άδοξα στην  ατυχή μάχη στο Σαγγάριο ποταμό τον Αύγουστο του 1921.
      Έτσι σύμφωνα με όλα τα ιστορικά στοιχεία ο Ανδρόπουλος έπεσε νεκρός στην λυσσαλέα μάχη του Ταμπούρ Ογλού στα υψώματα Τουρμπέ-Τεπέ.  Σχεδόν 100 χρόνια μετά, είναι χρέος και τιμή να δημιουργηθεί ένα μνημείο πεσόντων στον οικισμό Κάτω Αμπελόκηποι για αυτούς που έπεσαν ηρωικά για την πατρίδα και το Εικονικό Μουσείο Πολιτισμού Νότιας Μεσσηνίας θα αναλάβει πρωτοβουλία για την δημιουργία μνημείου πεσόντων στον οικισμό.

Η μάχη στο Σαγγάριο
Σύνοψη των πολεμικών γεγονότων ημέρας θανάτου του Ανδρόπουλου (12/8/1921): 
1η και η 2η μεραρχία καταλαμβάνουν τις ισχυρές οχυρές θέσεις Τουρμπέ Τεπέ, Κανλί Γκιόλ και Ιντζιρλί. Έπειτα από λίγες ώρες, όμως, εκδηλώνεται ισχυρή τουρκική αντεπίθεση. Οι τουρκικές δυνάμεις ανακαταλαμβάνουν τις θέσεις Τουρμπέ Τεπέ και Ιντζιρλί, με βαρειές  απώλειες και από τις δύο πλευρές. Η 7η μεραρχία δημιουργεί προγεφύρωμα στην ανατολική όχθη του Σαγγάριου, το οποίο όχι μόνον κατορθώνει να κρατήσει, αλλά και διευρύνει. Μέχρι το βράδυ, ύστερα από σκληρές μάχες, το Γ' Σώμα Στρατού καταλαμβάνει το νότιο τμήμα του Κιζίλ Τεπέ.

Το χρονικό της μάχης Ταμπούρ Ογλού (11 - 14 Αυγ 1921)

ΕΠΙΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ Α’ΣΣ ΠΡΟΣ ΑΓΚΥΡΑ



Η Επιθετική ενέργεια της ΙΙας Μεραρχίας Πεζικού

      Από τις απογευματινές ώρες της 11ης Αυγούστου 1921 το Α’ ΣΣ, (Υποστράτηγος Κοντούλης Α.) επιτίθεται σε ολόκληρο το μέτωπο βορείως του χειμάρρου Γκεούκ-Κατραντζί, παραποτάμου του Σαγγάριου ποτ. για την κατάληψη των καλά οχυρωμένων και επανδρωμένων Τουρκικών θέσεων. Στην περιοχή δεσπόζουν τα υψώματα Ιτζιρλί, Τουρμπέ-Τεπέ (υψ. 1322) και Δίδυμοι Λόφοι. Η τοποθεσία ευνοεί την αμυντική οργάνωση του εδάφους στην οποία έχουν επιδοθεί από καιρό οι Τούρκοι. Εκτεταμένα ακάλυπτα πρανή (400 - 500 μ.) ευνοούν τα θεριστικά πυρά των πολυβόλων. Το τουρκικό Πυροβολικό έχει καλώς επισημάνει όλες τις πιθανές θέσεις αναπτύξεως και παρατηρήσεως του πυροβολικού της επιθέσεως, καθώς και τις πιθανές ζώνες προσπελάσεως και επιθέσεως του πεζικού. Οι προ της τοποθεσίας αμύνης φραγμοί του, ήσαν πυκνοί, έγκαιροι και αποτελεσματικοί. Έναντι του Α’ ΣΣ αμύνονται οι ΙΙα και ΙΙΙη Τουρκικές Ομάδες Μεραρχιών με 6 Συνολικά Μεραρχίες Πεζικού. Υπό της Τουρκικής Διοικήσεως έχει επιβληθεί μια σιδηρά πειθαρχία πυρός, όποιος δε εγκαταλείψει τις θέσεις του άνευ διαταγής, φονεύεται επί τόπου.
      Η πολύνεκρη μάχη που έλαβε χώρα εκεί, στα πλαίσια των επιχειρήσεων του Σαγγαρίου ποτ. πήρε την ονομασία μάχη του Ταμπούρ - Ογλού από το όνομα του μικρού Τουρκικού χωριού που βρίσκεται
δύο χιλιόμετρα βορείως του χειμάρρου Γκεούκ Κατραντζί.  Το Α’ ΣΣ εκδήλωσε την επίθεσή του με την ΙΙα Μεραρχία Πεζικού (Συνταγματάρχης Βαλέττας Γ.) αριστερά κατά των Διδύμων λόφων και του Τουρμπέ Τεπέ, την Ιη Μεραρχία Πεζικού (Συνταγματάρχης Φράγκου Αθ.) δεξιά κατά των υψωμάτων Ιντζιρλί, και την ΧΙΙη Μεραρχία Πεζικού (Συνταγματάρχης Καλλιδόπουλος Περικλής) σαν εφεδρεία κυρίως προσανατολισμένη στον τομέα της ΙΙας ΜΠ. Όπως καθίσταται σαφές, η επίθεση εκδηλώθηκε με αναλογία δυνάμεων 2:1 υπέρ του αμυνόμενου.  
Μικρασιατικό μέτωπο: Σπάνια Φωτογραφία με νεκρούς  Έλληνες στρατιώτες στο πεδίο της Μάχης
      Η ΙΙα ΜΠ, η Μεραρχία της Κυρίας Προσπαθείας, αφού απέτυχε να καταλάβει τους αντικειμενικούς σκοπούς της το απόγευμα και την νύκτα της 11ης Αυγ, επιτίθεται από το πρωί της 12ης Αυγ, υποστηριζόμενη από το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού του Σώματος κατά του υψώματος Τουρμπέ-Τεπέ με το 34ο ΣΠ (Συνταγματάρχης Διαλέτης Δημοσθένης), και κατά των Διδύμων Λόφων με το 7ο ΣΠ (Συνταγματάρχης Παπανικολάου Δημ.), ενώ το 1ο ΣΠ (Συνταγματάρχης Ροντήρης Κ.) παραμένει εφεδρεία.  Μέχρι 09:40 το 34ο ΣΠ με τα τρία Τάγματά του, το Ι/34 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Λέλος Γ.), το ΙΙ/34 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Σπανοβαγγέλης Θρ.) και το ΙΙΙ/34 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Κατσάνης Γ.) κατορθώνει παρά τις σοβαρότατες απώλειες να καταλάβει το Τουρμπέ-Τεπέ και να το διατηρήσει παρά τις λυσσαλέες Τουρκικές άμεσες αντεπιθέσεις, ενώ το 7ο ΣΠ έχει καθηλωθεί προ του αδιαπέραστου φραγμού του Πυροβολικού και των ισχυρών δυνάμεων Πεζικού των Διδύμων Λόφων.... Περί την 15:30 ο αγών ευρίσκεται εις την οξυτέραν του φάσιν. Τα κατέχοντα το Τουρμπέ-Τεπέ τμήματα, υφίστανται σοβαράς απωλείας. Η κωνοειδής κορυφή του υψώματος, επί της οποίας οι Τούρκοι έχουν συγκεντρώσει τα πυρά του Πυροβολικού των, σφυροκοπείται ανηλεώς και φαίνεται φλεγομένη εκ της μεγάλης πυκνότητος των εκρήξεων. Τα τμήματα, υφιστάμενα βαρείας απωλείας, είναι αδύνατον να παραμείνουν περισσότερον επ΄ αυτής και αποσύρονται νοτιώτερον επί κεκαλυμμένων σχετικώς θέσεων. Το 34ο ΣΠ ενισχυθέν με το Ι/46 ΤΠ της ΧΙΙης ΜΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Παπαβασιλείου Αλεξ) (Σημ. Η ΙΙα ΜΠ έχει διαθέσει την εφεδρεία της για την ασφάλεια πλευρών της διατάξεως της και δεν μπορεί να ενισχύσει τα Συντάγματά της) επιχειρεί την 18:00 επιθετική επιστροφή και ανακαταλαμβάνει το ήμισυ του μόλις προ ολίγου εγκαταλειφθέντος εδάφους. Άμεσος όμως τουρκική αντεπίθεσις το επαναφέρει στις θέσεις εξορμήσεως. Εκεί συγκρατείται σταθερά ενισχυθέν εγκαίρως και από το ΙΙ/41 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Καραγιάννης Δημ.). Καθ’ όν χρόνον εξελίσσετο ο επί του Τουρμπέ-Τεπέ αιματηρός αγών, το 7ο ΣΠ με το Ι/7 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Γραββάνης Χαρ.) το ΙΙ/7 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Χατζόπουλος Πλουτ.) και το ΙΙΙ/7 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Σγουμπάκος Παν.) εξαπέλυε νέαν επίθεσιν κατά των Διδύμων Λόφων. Μετά μικράν όμως προχώρησιν, καθ’ ήν τα τμήματα του εθερίσθησαν κυριολεκτικά υπό των πολυβόλων, καθηλώθη και πάλιν εις 600 μ. περίπου απόστασιν εκ των Τουρκικών χαρακωμάτων. Αι απώλειαι του Συντάγματος κατά την βραχείαν ταύτην προώθησιν υπήρξαν λίαν σοβαραί. Ολόκληραι γραμμαί ακροβολιστών και μέγας αριθμός στελεχών ετέθησαν εκτός μάχης. Την μεγαλυτέραν φθοράν υπέστη το ΙΙ/7 ΤΠ, όπερ εξεμηδενίσθη, φονευθέντος και του Διοικητού του Ταγματάρχου Χατζοπούλου Π. Εκ του ιδίου Τάγματος εφονεύθησαν πολλοί άλλοι Αξιωματικοί και οπλίτες ενώ οι υπόλοιποι, πλην ελαχίστων, ετραυματίσθησαν. Το 1ο ΣΠ επιχειρήσαν να επιτεθεί ταυτοχρόνως μετά του 7ου ΣΠ, καθηλώθη σχεδόν αμέσως. Οι Τούρκοι εκμεταλλευόμενοι την αποτυχίαν της επιθέσεως, αντεπετέθησαν αμέσως κατά του 7ου ΣΠ, αλλ’ αποκρουσθέντες υπεχρεώθησαν να επανέλθωσιν εις τα χαρακώματά των, αφού εγκατέλειψαν σεβαστόν αριθμόν νεκρών. Εις την επιτυχή απόκρουσιν της Τουρκικής αντεπιθέσεως, συνετέλεσε κατά πολύ η εύστοχος βολή της ΙΙβ Μοίρας Ορεινού Πυροβολικού (Διοικητής Ταγματάρχης Κώττας Σωτ.)...Την 19:00 η πρώτη ημέρα της μάχης είχε λήξει. Τα Συντάγματα λόγω της μεγάλης φθοράς των ζήτησαν την αποστολήν ενισχύσεων προς συμπλήρωσιν των κενών. Η ΙΙα ΜΠ «αδυνατούσα να ικανοποιήσει την αίτησιν των Μονάδων της, εγνώρισεν εις ταύτας οτι έδει να περιορισθώσιν εις την δύναμιν ήν διέθετον.»Το Α’ ΣΣ την 02:00 της 13 Αυγούστου διατάσσει επανάληψιν των επιθέσεων για την επομένη. Η ΙΙα ΜΠ μέχρι τις απογευματινές ώρες της 13ης Αυγ ουδεμία ενέργεια εξεδήλωσε.... Την 17:30 τα τρία συμπαρατεταγμένα Συντάγματά της εξορμούν ταυτοχρόνως και ο αγών γενικεύεται σφοδρός εφ’ ολοκλήρου του μετώπου της Μεραρχίας... Εις το δεξιόν, το 34ο ΣΠ ενισχυθέν και δια του ΙΙ/41 ΤΠ (από την προηγουμένην), επιτίθεται ακράτητον και αναρριχάται επί των βραχωδών εξάρσεων του Τουρμπέ-Τεπέ. Το μείζον μέρος του Πυροβολικού της Μεραρχίας και οι δυο Μοίρες της ΧΙΙης ΜΠ υποστηρίζουν την προσπάθειάν του. Οι Τούρκοι αμύνονται μετά πείσματος, αλλά η αντίστασίς των κάμπτεται προ της ορμητικής εφόδου. Η κωνοειδής κορυφή καταλαμβάνεται διά της λόγχης και η κατοχή της την φοράν αυτήν είναι οριστική. Αι εξαπολυθείσαι αλλεπάλληλοι αντεπιθέσεις προς επανάκτησίν της απεκρούσθησαν με σοβαράς απωλείας δια τους Τούρκους. Εις το κέντρον το 1ο ΣΠ με το Ι/1 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Ζαβός Αριστ.), το ΙΙ/1 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Δρομάζος Γ.) και το ΙΙΙ/1 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Σκλήρης Αναστ.) καταλαμβάνει δεσπόζοντα λόφον, αλλά δέχεται ισχυράν αντεπίθεσιν και τον εγκαταλείπει.
      Ήδη μετά την σταθεροποίησιν των θέσεων του 34ου ΣΠ επί του Τουρμπέ-Τεπέ, η προσοχή της Μεραρχίας συγκεντρώνεται στο αριστερό της έναντι του οποίου οι Τούρκοι διατηρούν συνεχώς τας θέσεις των. Το 7ο ΣΠ, όπερ μετά μικράν προχώρησιν έχει και πάλιν καθηλωθεί, ενισχύεται διά των πυρών της ΙΙΙ/Α’ ΜΠΠ (Δκτής Ταγματάρχης Σπυρακόπουλος Ι.) και διατάσσεται να ενεργήσει το ταχύτερον προς κατάληψιν των Διδύμων Λόφων. Ο Διοικητής του Συντάγματος Συνταγματάρχης Παπανικολάου Δημ., προβλέπων βεβαίαν αποτυχίαν, εάν η επίθεσις ελάμβανεν χώραν επί της αυτής κατευθύνσεως, με αμετάβλητον το σχέδιον ενεργείας και υπό χειροτέρας συνθήκας, λόγω μειώσεως της ισχύος της μονάδος του εκ των σοβαρών απωλειών και της συμπτύξεώς της εις δυο Τάγματα, εζήτησε να επιτεθεί την νύκτα. Ώραν επιθέσεως πρότεινε την 03:00 της επομένης, 14ης Αυγούστου, φρονών ότι ούτω θα απέφευγε τας πολλάς αντεπιθέσεις. Η ΙΙα Μεραρχία ενέκρινε μεν την αναβολήν της επιθέσεως δια την νύκτα, αλλ’ ώρισεν ώρα εκτελέσεως την 23:00 της ιδίας ημέρας. Της εξορμήσεως θα προηγείτο βολή πυροβολικού βραχείας διαρκείας. Αλλ’ ο Διοικητής του Συντάγματος είχεν λάβει απόφασιν να παραβή εν ανάγκη την διαταγήν της Μεραρχίας, προκειμένου να εφαρμόσει το συλληφθέν υπ’ αυτού σχέδιον επιθέσεως. Όταν δε την 23:00 το Πυροβολικό εξετέλεσεν την βολήν προπαρασκευής, το 7ο ΣΠ δεν εξώρμησεν με την δικαιολογίαν ότι δεν ήτο ακόμη έτοιμον. Την 01:00 της 14ης Αυγούστου, η βολή προπαρασκευής επανελήφθη, αλλά και πάλιν το Σύνταγμα δεν εξώρμησε προβάλλον την αυτήν δικαιολογίαν. Η Διοίκησις του Συντάγματος είχε προωθήσει εν τω μεταξύ τα δυο τάγματα αθορύβως, υπό την κάλυψιν του σκότους, μέχρις αποστάσεως 250 μέτρων περίπου απο τα Τουρκικά χαρακώματα. Όταν δε η βολή του Πυροβολικού επανελήφθη την 03:00 δια τρίτην φοράν, τα τάγματα εξώρμησαν αποφασιστικώς και δι’ ενός άλματος κατέλαβαν εντός ελαχίστου χρόνου τους Διδύμους Λόφους, με απώλειαν πέντε μόνον ανδρών.
      Η επιτυχής και σχεδόν αναίμακτος έκβασις της επιχειρήσεως, ωφείλετο κατά τας καταθέσεις των συλληφθέντων αιχμαλώτων, εις το γεγονός ότι οι Τούρκοι, ευρισκόμενοι εις τας θέσεις αναμονής, όταν την 23:00 εβλήθη η πρώτη προπαρασκευαστική βολή, έσπευσαν και κατέλαβαν τις θέσεις μάχης, έτοιμοι προς άμυναν. Μετ’ αναμονήν χρόνου τινός απεσύρθησαν εις τας θέσεις αναμονής εφ’ όσον επείσθησαν ότι δεν επρόκειτο περί επιθέσεως. Με την εκτέλεσιν της δευτέρας βολής, άλλοι μεν κατέλαβαν τας θέσεις μάχης, άλλοι δε όχι. Όταν επανελήφθη η βολή την 03:00, δια τρίτην φοράν, ουδείς έσπευσεν εις τας θέσεις μάχης, επειδή ενομίσθη ότι αι βολαί εγένοντο με σκοπόν να τους κρατήσουν καθ’ όλην την νύκταν εν εγρηγόρσει και τους καταπονήσουν. Τοιουτοτρόπως κατά την εκτέλεσιν της εφόδου τα χαρακώματα ευρέθησαν κενά. Οι Τούρκοι αιφνιδιασθέντες πλήρως δεν κατώρθωσαν να προβάλλουν αντίστασιν. Η ανατροπή των υπήρξε τόσο ταχεία και απροσδόκητος, ώστε ουδέ καν εγένετο αμέσως αντιληπτή. Ο Διοικητής του 56ου Τουρκικού ΣΠ, προπορευόμενος της διατεθείσης εις τον τομέα τούτον μονάδος του, ευρέθη εντός των γραμμών του 7ου ΣΠ και συνελήφθη αιχμάλωτος μετά των συνοδευόντων αυτόν αξιωματικών και της πολεμικής Σημαίας του Συντάγματος. Την κατάληψιν των Διδύμων Λόφων επηκολούθησαν αλλεπάλληλοι αντεπιθέσεις, συνεχισθείσαι μέχρι των πρωινών ωρών. Παρά την εξαιρετικήν των σφοδρότητα, αι αντεπιθέσεις αποκρούσθησαν άπασαι, χάρις εις το επιδειχθέν σθένος υπό των αξιωματικών και των οπλιτών, όντων αποφασισμένων να διατηρήσουν τας θέσεις, ων η κατάκτησις εστοίχισεν εις το Σύνταγμά των το τρίτον της δυνάμεως του. Εις την αποτελεσματικήν απόκρουσιν συνετέλεσεν και η αφθονία των βομβίδων, με τας οποίας είχεν φροντίσει η Διοίκησις του Συντάγματος να εφοδιάσει τα τμήματα της... Επί του πεδίου της μάχης εγκατελείφθησαν υπό των Τούρκων άνω των 200 νεκρών. Εις χείρας του 7ου ΣΠ περιήλθον αιχμάλωτοι 7 αξιωματικοί και πεντηκοντάς οπλιτών, η πολεμική σημαία του 56ου ΣΠ, οπλισμός και πυρομαχικά. Αι απώλειαι του 7ου ΣΠ, ας υπέστη κατά τας Τουρκικάς αντεπιθέσεις, ανήλθον εις 150 εκτός μάχης. Περί την 04:00 της 14 Αυγούστου, το 1ο ΣΠ κατέλαβεν αμαχητί τας έναντι του τουρκικάς θέσεις, εγκαταλειφθείσας κατά την νύκτα... Τας πρώτας ώρας της 14ης Αυγ η μάχη του Ταμπούρ Ογλού έληξε με πλήρη επικράτησιν των Ελληνικών όπλων... Το Α’ ΣΣ κατέκτησεν την ισχυρώς οργανωμένην τοποθεσίαν του Ταμπούρ Ογλού καταβαλόν την αντίστασιν 6 Τουρκικών Μεραρχιών των ΙΙας και ΙΙΙης Ομάδων Μεραρχιών. Αλλά δεν ηδυνήθη να εκμεταλλευθεί την επιτυχίαν του ταύτην, ελλείψει διαθεσίμου εφεδρικής δυνάμεως, διότι υπεχρεώθη κατά την εξέλιξιν της μάχης να εμπλέξει διαδοχικώς κατά τμήματα εις τον αγώνα, το μείζον μέρος της εφεδρικής του ΧΙΙης ΜΠ. Επίσης η Στρατιά δεν διέθετεν εφεδρική δύναμιν και απωλέσθη ως εκ τούτου η παρουσιασθείσα ευκαιρία εκμεταλλεύσεως... Οι απώλειες του Α’ ΣΣ κατά τον τριήμερο αγώνα ανήλθαν στο σύνολόν τους σε 139 Αξιωματικούς και 3036 οπλίτες εκ των οποίων οι 73 Αξιωματικοί και 1732 οπλίτες ανήκαν στην ΙΙα ΜΠ.

Έρευνα: Δημοσθένης Κορδός
Υποψήφιος Διδάκτωρ Πολιτισμικών Σπουδών

*Ευχαριστούμε θερμά τους υπεύθυνους του Στρατιωτικού Μουσείου Μεσσηνίας για την πολύτιμη βοήθειά τους.

Σάββατο, 2 Σεπτεμβρίου 2017

Σχεδιασμός ανακατασκευής Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων

      Με βάση την τεχνική έκθεση που έχει γίνει, μεγάλη ιδιωτική εταιρία, που ειδικεύεται στην αποκατάσταση ιστορικών κτηρίων, κατέληξε στο εξής πόρισμα σχετικά με την διάσωση του εμβληματικού σχολείου: θα πρέπει να γίνουν οι παρακάτω μελέτες και να εκδοθεί η απαραίτητη οικοδομική άδεια, προκειμένου να συνταχθεί προϋπολογισμός για την αποκατάσταση του κτηρίου.

"Τα Μηνάγια: Πρωτεύουσα της Εαμικής Πυλίας" - Εφημερίδα: "Τα Μηνάγια"- Καλοκαίρι 1989 (Ένα σπάνιο κείμενο ντοκουμέντο, απο τον Διδάκτορα Τεχνικών Επιστημών Δημήτριο Βάγια, για το ρόλο του ιστορικού σχολείου των Κάτω Αμπελοκήπων ως Αρχηγείου της Εθνικής Αντίστασης την περίοδο 1941-44 καθώς και για την ενεργό δράση των κατοίκων του οικισμού, μέσα από τα μάτια αυτών που έζησαν την ιστορία!)




Δευτέρα, 28 Αυγούστου 2017

Εφημερίδα "Τα Μηνάγια", Καλοκαίρι 1989

      Σπάνιο φύλλο (Αρ. φυλ. 3, 1989) της Εφημερίδας "Τα Μηνάγια", η οποία εκδιδόταν από τον Σύλλογο Κάτω Αμπελοκήπων "Η Πρόοδος". Υπεύθυνος για την έκδοση της Εφημερίδας ήταν ο αείμνηστος Θεόδωρος Α. Κορδός, ενώ η συντακτική επιτροπή αποτελούνταν από τον Μπλουγουρά Κ. Θεόδωρο, Κορδό Α. Θεόδωρο και Κορδό Θ. Ηλία. 
      Μεταξύ των άλλων σημαντικών άρθρων, αξίζει να μελετήσει κανείς το κείμενο ντοκουμέντο του Δημήτρη Α. Βάγια σχετικά με την ιστορία του Δημοτικού Σχολείου κατά την περίοδο 1941-44, που αποτέλεσε το Αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης της Νότιας Μεσσηνίας, με τίτλο "Τα Μηνάγια Πρωτεύουσα της Εαμικής Πυλίας". (Κατεβάστε στον υπολογιστή σας τις σελίδες για να τις διαβάσετε, καθώς είναι σε υψηλή ανάλυση)


Γλώσσα και… "Ψωμί"

Του Θ. Κ. Μπλουγουρά
=====================
      Κατά την κλασσική αρχαιότητα – 4ο και 5ο αιώνα π. Χ. – όποιος κι από όποια πόλη/κράτος/χώρα είχε έφεση για μάθηση, έφτανε στην Αθήνα, μάθαινε μια επιστήμη ή Τέχνη (με κεφαλαίο Τ ως εκδήλωση του ωραίου) αλλά και τέχνη (με μικρό τ ως επάγγελμα για αντιμετώπιση πρακτικών αναγκών) και πάνω απ’ όλα μάθαινε τη γλώσσα, τα ελληνικά. Ύστερα γύριζε στον τόπο του και διέπρεπε ως επιστήμονας, ως καλλιτέχνης ή τεχνίτης, μα πάνω από όλα ως ελληνομαθής. Η γλώσσα, τα ελληνικά, και οι ειδικές γνώσεις άνοιγαν πόρτες για θέσεις, καριέρες, επαγγέλματα – για ψωμί.
      Αυτό συνεχίστηκε με πολύ εντονότερους ρυθμούς κατά τους Ελληνιστικούς ή Αλεξανδρινούς χρόνους, αιώνες καλύτερα, τυπικά από το θάνατο του Μεγαλέξανδρου το 323 π. Χ. μέχρι, τυπικά πάλι, την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Ρωμαίους το 30 π. Χ. Σε αυτούς τους αιώνες τα ελληνικά ήταν εκ των ων άνευ (αναγκαιότατο) γλωσσικό όργανο/εργαλείο, για να βρεις δουλειά, να φας ψωμί. Αυτό σε έναν κόσμο, τον Ελληνιστικό, που άρχιζε από τη βόρεια Αφρική, περνούσε από Σικελία/νότια Ιταλία, περιλάβαινε όλη την Ελλάδα, τη Μ. Ασία, Εγγύς και Μέση Ανατολή με την προσωνυμία τότε Συρία, που συνόρευε με την Ινδία – σκέψου έκταση! – και κατέληγε, εκείνος ο κόσμος λέω, στη Βακτριανή (κάπου στο σημερινό Αφγανιστάν-Τατζικιστάν). Παντού ελληνικά! Στο δημόσιο και στον ιδιωτικό βίο. Όχι μόνο γλώσσα, αλλά και ό,τι κουβαλούσε η γλώσσα, πολιτισμό πνευματικό/τεχνολογικό, ήθη, έθιμα, τρόπους. Ελληνικό πνεύμα, που μεσουρανούσε τότε. Όσοι από τους διάφορους λαούς έμαθαν τα ελληνικά και προσαρμόστηκαν στα ελληνιστικά δεδομένα, βρήκαν ανοιχτές πόρτες, πήραν θέσεις, κάμανε καριέρα, φάγανε ψωμί.
      Η ελληνιστική περίοδος δεν κόπηκε με το μαχαίρι το 30 π. Χ. Κράτησε κάτι αιώνες και μετά τη γέννηση του Χριστού, συνυπάρχοντας με τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο. Ελληνικά και Λατινικά συμπορεύονταν. Ελληνικά για τον πολιτισμό, Λατινικά για τη διοίκηση. Ιεράρχες του Χριστιανισμού, αυτοκράτορες της Ρώμης, συγγραφείς, λόγιοι, ρήτορες, επιστήμονες, κόσμος και κόσμος, ελληνικά κυρίως εξακολουθούσαν να μαθαίνουν και να μιλάνε. Απόκοντα και λατινικά.
      Συγκρατούμε το δίδαγμα: ο ανώτερος πολιτισμός επιβάλλει στον κόσμο και τη γλώσσα του φορέα του. Και περνούμε σε νεότερους χρόνους. Στα χρόνια μας.
      Μετά τον πόλεμο της 10/ετίας του 1940 η εφηβεία μας τότε στον αγώνα της επιβίωσης, είτε μαθαίνοντας γράμματα είτε στρώνοντας μια επιχείρηση είτε αναζητώντας μια δουλειά, έπεσε επάνω στην ανάγκη μιας ξένης γλώσσας, κυρίως της αγγλικής, με την Αγγλία και Αμερική να μεσουρανούν τότε, κυρίως την Αμερική, οικονομικώς, τεχνολογικώς, πολιτιστικώς (δόγμα Τρούμαν, σχέδιο Μάρσαλ) και συνακόλουθα γλωσσικώς – βιβλιογραφίες σπουδών, υποτροφίες τυχόν, προσπέκτους εργαλείων και μηχανημάτων κλπ. κλπ. όλα στα αγγλικά – ανάγκη πάσα, λοιπόν, να συλλαβίσεις κάνα αγγλικό, αλλιώς; ‘Νηστεία’! Απόκοντα γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά. Με δεύτερη γλώσσα στη φαρέτρα σου; Περιζήτητος. Με τρίτη; Παράκλητος!
      Νέα τώρα γλώσσα, παγκόσμια επανάσταση, η ηλεκτρονική – πλήκτρα, πλήκτρα, πλήκτρα! Κομπιούτερ, διαδίκτυο, κυβερνοχώρος! Παγκόσμια γλώσσα – κοίτα να ιδείς από πού ξεκαμπίζει το παγκόσμιο! – κι εδώ και δυο τρεις 10/ετίες κανείς δεν τολμάει να χτυπήσει πόρτα για δουλειά και ψωμί με γλωσσικό οπλισμό της εποχής του… «Σταμάτα, ρε Τούρκο να γιομίσω και σε συγυράω!» Ο γλωσσολόγος κ. Γ. Μπαμπινιώτης χαρακτήρισε πολύ χειρότερη την προκομπιουτερική περίοδο γραφής /επικοινωνίας, την παραλλήλισε με την εποχή της ωμής κρεοφαγίας!
      Γλώσσες πολιτισμού, λοιπόν, ανάγκη πάσα για επιβίωση. Όχι μόνο ομιλούμενες αλλά και αυτή των πλήκτρων, του κυβερνοχώρου! Γλώσσες! Αλλιώς; ‘Νηστεία’!

Τετάρτη, 9 Αυγούστου 2017

Ο δάσκαλος Κωνσταντίνος Γέμελος στα Κάτω Μηνάγια (1937-1941)

Ο δάσκαλος Κων/νος Γέμελος με τους μαθητές του, 25.03.1938
Του Θ. Κ. Μπλουγουρά, Φιλόλογου -  Συγγραφέα
======================
ΗΡΘΕ στα Κάτω Μηνάγια Σεπτέμβριο του 1937. Αρχή σχολικής χρονιάς. Νέος, καλοντυμένος, με καινούργια παπούτσια, φορούσε και κάλτσες. Το σημειώνω για τις κάλτσες, γιατί από τα παιδιά τα σχολιαρούδια κανένα μας δε φορούσε κάλτσες τότε. Ούτε και παπούτσια. Ξυπόλητα. Κι απ’ τους μεγάλους δε θυμάμαι κανέναν με κάλτσες σε καθημερινή βάση. Μα αρβύλα το πατούμενο μα κοφτό, γυμνό το πόδι μέσα. Άσε το τσαρούχι, λάστιχο ή χοιρόδερμα. Είχαμε πατούμενα κι από τα τρία είδη τότε στο χωριό. Ώστε τσαρούχι με κάλτσες; Πάει; Δεν πάει.  Μόνο σε καμιά γιορτή ή στην εκκλησία κάθε δεύτερη Κυριακή άλλαζε το πράγμα στο κάπως επίσημο. Παπούτσια οπωσδήποτε στα πόδια για την εκκλησία. Μπορεί και κάλτσες. Αλλά σε καθημερινή βάση κάλτσες; Στο χωριό, στα Κάτω Μηνάγια; Κύριε ελέησον!...
Γι’ αυτό σας λέω, ο πρώτος τόνος ποιοτικής διαφοράς του δάσκαλου Κώστα  Γέμελου (1908-1963) από μας στο χωριό, μικρούς, μεγάλους, γέρους, σημειώθηκε ανάμεσα πατούμενο και παντελόνι. Πρώτα από μας τα παιδιά. Τρέξαμε τα σχολιαρούδια όλα την πρώτη ημέρα, κορίτσια, αγόρια, ξυπόλητα ναι, να γραφτούμε στη νέα τάξη, η αφεντιά μου στη Δευτέρα, με τα ‘απολυτήργια’ στα χέρια – τα ενδεικτικά/αποδεικτικά προαγωγής μας τα λέγαμε απολυτήρια, αλλά χώναμε και το γ μέσα και τα κάναμε ‘απολυτήργια’ – κι ώσπου να ’ρθει η σειρά μας ενού ενού, τον κόβαμε με τα μάτια από το κεφάλι μέχρι τα πόδια κάτω από το τραπέζι. Κι εκεί κάτω από το τραπέζι πιάσαμε τη μεγάλη διαφορά και την περίλαβαν τα μάτια μας στο σχετικό οπτικό κους κους τους, κάνοντας μεταξύ μας νεύμα το ’να στ’ άλλο οιονεί λέγοντας «για κοίτα κει!» και κρυφογελώντας. Το γύρω τριγύρω απ’ τον αστράγαλο (γκουργκούνι τόνε λέγαμε εμείς τον αστράγαλο)  μέρος του ποδιού ανάμεσα παπούτσι παντελόνι και στο ένα και στο άλλο πόδι ήτανε μέσα στις κάλτσες! Κάλτσες καθημερινή ημέρα;! Την ‘καθεμερνή’, που λέγαμε εμείς;!  Για φαντάσου πράματα!
                                                              *
ΛΟΙΠΟΝ, με το που άρχισαν τα μαθήματα, αυτός ο Αθηναίος δάσκαλος, απ’ την Κοκκινιά για την ακρίβεια, ο Μικρασιάτης Πόντιος την καταγωγή Κώστας Γέμελος, πήρε να υλοποιεί αυτό που διδάχτηκε στις παιδαγωγικές σπουδές του, ότι παπάς και δάσκαλος ήταν παράγοντες πολιτισμού στο χωριό. Άσε τον παπά, αυτός ερχόταν κάθε δεύτερη Κυριακή στο χωριό ή όποτε τον καλούσε κάτι έκτακτο. Αυτός ήταν ο άλλος παράγοντας, ο δάσκαλος, με καθημερινή παρουσία στο χωριό. Κι άρχισε το πολιτιστικό χρέος από το χώρο της δουλειάς του, το σχολείο.
Η παροιμία λέγει: «Η καθαριότητα είναι μισή αρχοντιά». Η άλλη μισή τι άλλο από τη γνώση μπορεί να είναι; Γνώση στον ενικό αριθμό ως απόσταγμα των γνώσεων στον πληθυντικό. Κι άρχισε κι απ’ τα δύο. Στην καθαριότητα απαιτητικός και στα μαθήματα συναρπαστικός. Το απαιτητικός στην καθαριότητα τον δυσκόλεψε πολύ, το συναρπαστικός στα μαθήματα τον διαλάλησε πολύ.
                                                              *
ΤΟ ΔΥΣΚΟΛΟ με την καθαριότητα ήταν ο τότε τρόπος ζωής των παιδιών στις τότε συνθήκες του συγκεκριμένου χωριού. Του ορεινού/ημιορεινού γεωργοκτηνοτροφικού χωριού. Με πολύ αχ και βαχ για την επιβίωση. Και τα παιδιά έβαναν πλάτη στο αχ και βαχ να βγει πέρα η επιβίωση. Άσε το γεωργικό μέρος۰ το κτηνοτροφικό με τριάντα σαράντα κεφάλια γιδοπρόβατα το κάθε σπίτι και δυο τρία με γίδια ογδόντα κι εκατό – ποιος καθαρίζει το γαλάρι κάθε μέρα, παρακαλώ, κυρ δάσκαλε; Το παιδί του σπιτιού, το σχολιαρούδι, το μεσημέρι μετά το σχόλασμα! Από αδήριτη ανάγκη, καθότι τα γονικά λημέριαζαν με το ζωικό κεφάλαιο του σπιτιού σε καλλιέργειες και βοσκοτόπια. Κόρα πάνω στα ξυπόλητα πόδια του παιδιού και στα μπατζάκια του κοντοπαντέλονου οι πιτσιλιές του γαλαριού. Πώς αντέχεται η συναφής εικόνα και αποφοφορά στην αίθουσα του σχολείου; Και μάλιστα η συσσωρευμένη από χθες, προχθές, αντιπροχθές και…παραντιπροχθές; Κι ενισχυμένη με χώματα τον καλό καιρό και λάσπες το χειμώνα; Μην κοιτάτε τώρα που πλατειούλα, παραδρόμια και είσοδος του χωριού είναι να τα πιεις στο ποτήρι – συγχαρητήρια στο νέο ανθρώπινο δυναμικό του χωριού! Εκείνη την εποχή ήταν όλα χώμα και κακό! Χώμα ενισχυμένο κι από τη λειτουργικότητα των αδένων οικόσιτων και 20-25 κοπαδιών, διερχομένων από την πλατεία πρωί και βράδυ ‘καθεμερνή και γιορτινή’ όλο το χρόνο. Το χειμώνα; Λάσπη το…μεικτό υλικό! Λάσπη και κακό!                                                                     
      Πώς αντέχεται, λοιπόν, η κατάσταση στην αίθουσα; Σκληρή δοκιμασία της όρασης από την εικόνα και της όσφρησης από την οσμή. Πίγκωσε ο άνθρωπος. Η κολόνια συνέχεια στα χέρια του τον πρώτο καιρό μαρτυρούσε τη δεινή κατάσταση.
                                                                    *
   ΕΔΩΣΕ πήρε, έδωσε πήρε με τη διδαχή για την υγεία, που πρώτο και καλύτερό της φάρμακο είναι η ατομική καθαριότητα. Χέρια, πόδια, πρόσωπο, κεφάλι ανάγκη πάσα να είναι καθαρά. Προπαντός εκείνα τα πόδια! Κι από νερό; Ούτε δύσκολο πηγάδι ούτε βρυσούλα με το σταγονόμετρο. Πλημμύρα δίπλα στο σχολείο το μυλαύλακο από Κεφαλόβρυσο και Σκασμάδα! Κάποια κάπως πιάσανε κάτι να κάνουν. Κάπως, κάτι, κάποια. Άλλα αντιδράσανε για το μάταιο:      
        Θα ξαναγίνουν, κύριε, την άλλη ώρα!  Τι να παιδευόμαστε!
        Μάλιστα, κύριε, θα ξαναγίνουν, τζάπα ο κόπος.
      Απάνω κατ’ απάνω η σχετική με την απόσειση του μάταιου διδαχή. Απάνω κατ’ απάνω. Πρώτος, δεύτερος μήνας, τρίτος φτωχά τα αποτελέσματα. Αλλά αποφασισμένος ο δάσκαλος. Όχι λόγια μόνο. Και δράση. ‘‘Όπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος’’. ‘‘Κι άμ’ έπος, άμ’ έργον’’.  Απευθύνεται στα μεγαλύτερα παιδιά:
      – Ποιος θα πάει να φέρει δυο χοντρά κομμάτια καλάμια;   
      Προθυμοποιήθηκαν πολλά.                  
      – Εγώ, κύριε! Εγώ, κύριε! 
      Διάλεξε ένα από τα ματαιόπληκτα. Γύρισε θριαμβευτικά με τέσσερα καλάμια!
      – Ορίστε, κύριε!
      Και το περιλαβαίνει πρώτο αυτό με ένα από τα καλάμια. Στα πόδια τα γεμάτα σκόρτσα, όπως λέγανε όλη εκείνη τη…‘μυρωδική’ ποικίλη πολλαπλή επίστρωση, πάνω στην οποία θα μπορούσαν να φυτρώσουν…σπανάκια, καθώς τους έλεγαν μαλώνοντάς τα οι μανάδες τους, αλλά δεν μπορούσαν να τα κάμουν ζάφτι. 
      Να κλαίει το καημένο εκείνο, να σκούζει ‘αααχ’ και ‘αααχ, και να παίρνουν και τ’ άλλα, όσα ένοχα, να κλαίνε προκαταβολικά. Τα αθώα; Λούφαξαν. Φοβήθηκαν. Τα ένοχα τα περιποιήθηκε δεόντως. Όλα.  Και περίσσεψε κι ένα καλάμι…
                                                                    *
      ΓΝΩΡΙΣΕ δόξες από τότε το μυλαύλακο δίπλα στο σχολείο. Από πλήθος σχολιαρούδια. Κάθε πρωί και κάθε ημέρα είχε την τιμητική του. Μέχρι που μάτωναν τα πόδια των…ματαιόπληκτων παιδιών από το τρίψε τρίψε με χούφτες χούφτες πλατανόφυλλα μες στο νερό. Τι κι αν ξαναγέμιζαν το μεσημέρι στο γαλάρι! Ένα καλάμι είχε περισσέψει…
      Και οι γονείς των παιδιών; Όχι μόνο συμφώνησαν, αλλά και επαύξησαν:
      – Ν’ αγιάσουν τα χέρια του! Παλιογάιδουρα!
      – Ναι, ν’ αγιάσουν! Φόντε σας το λέγαμε μεις…
        Σας το λέγαμε, ναι! Μάλλιασε η γλώσσα μας! Αλλά πού εσείς…
      Και τέλος πια με την κολόνια όλη την ώρα στην έδρα! Έμεναν κάτι υπόλοιπα. Θα
το καταλάβετε αμέσως. Σε μια απομονωμένη ομάδα μακριά, νομίζαμε, από το δάσκαλο λέγαμε αινίγματα. Ήρθε η σειρά μου και λέω ένα, που το είχα μάθει τώρα τελευταία: «Μια κυρά κατέβαινε, πέντε την αρπάξανε, στον τοίχο την πετάξανε». Κι ακούμε:
      – Την…κυρά να την πιάνεις μα το μαντίλι σου, όχι με τα πέντε δάχτυλα!
Κοκαλώσαμε, ήταν ο δάσκαλος! Έτυχε να περνάει πλάι. Έτυχε; Παρακολουθούσε; Δεν ξέρω. Διάλειμμα ήταν. Και συμπλήρωσε:
      – Και τα απομεινάρια της κυράς να μην τα σκουπίζετε με το μανίκι σας!
      Πράγματι, έτσι γινόταν. Το μανίκι δούλευε πέρα δώθε κάτω από τη μύτη. Κάθε Σάββατο που αλλάζαμε, οι μανάδες μας μας απόπαιρναν για την ‘κυρά’ στο μανίκι:
      – Ακόνι το ’καμες! 
      Και μας φοβέριζαν:
      – Το ειπώ του δάσκαλου, να ιδείς εσύ!
        Αυτό φτάσαμε να μην το θέλουμε. Να το ειπούν του δάσκαλου, όχι, δε  θέλαμε.
      Λοιπόν, ο δάσκαλος Κώστας Γέμελος τα κατάφερε να προσέχουμε το παρουσιαστικό μας. Λιγάκι, όχι πολύ. Όχι πως γίναμε και…νάρκισσοι!
                                                                    *
ΑΥΤΟ που τον διαλάλησε πολύ τον Κώστα Γέμελο ήταν το κυρίως διδακτικό έργο. Τι να σας πω, συναρπαστικός. Σε όλα τα μαθήματα. Θυμάμαι να σας πω συγκεκριμένα από το μάθημα των Θρησκευτικών – άλλης τάξης, όχι της δικής μου, νομίζω Τρίτη ήμουνα εγώ, τελείωσα το δικό μου έργο κι άκουγα – εκεί που τον Ιωσήφ τον πούλησαν τ’ αδέρφια του και σκηνοθέτησαν για τον πατέρα τους σπαραγμό του αδερφού τους από θηρία. Δεν περιορίστηκε σε μια αφήγηση σε γ΄ πρόσωπο – γ΄ κι απόμακρο, όπως λόγου χάρη: «Ο Ιακώβ πολύ λυπήθηκε για το χαμό του παιδιού του», αλλά το αισθητοποίησε το μάθημα, ‘έγινε’ Ιακώβ, (έκαμε πως) πήρε στα χέρια του τα ματωμένα ρούχα του παιδιού – τέλεια σκηνοθεσία από τ’ αδέρφια του τα αίματα – και είπε με συναισθηματική έκφραση σε β΄ πρόσωπο: «Ω, αγαπημένο μου παιδί, που σε έφαγαν τα άγρια θηρία!» Αυτολεξεί θυμάμαι τα λόγια του κι έχω μέσα μου τυπωμένη την ανάλογη λυπημένη εικόνα του. Από το 1938! Και πολλά άλλα τέτοια.
Όλα τα παιδιά κάτι είχαν να λένε κάθε ημέρα κι απ’ τα λεγόμενά τους ‘χτιζόταν’ χρόνια το προφίλ του δάσκαλου Κώστα Γέμελου.
                                                              *
ΘΑ σχολιάσω ιδιαίτερα κάποιες καινοτομίες. Φθινόπωρο κι άνοιξη με τις ωραίες ημέρες συχνά το μάθημα γινόταν στο ύπαιθρο. Στου Κάππου τις ελιές δίπλα, στον ίσκιο τους. Καθιστοί όλοι σε πέτρες, σε κούτσουρα και κατάχαμα, καθαρά ήταν. Το πράγμα θύμιζε κάτι από την ‘Επί του όρους ομιλία’. Κι αν χρειαζόταν κάτι να γράψει; Εκεί ήταν κι ο πίνακας με το τρίποδό του. Τα μεγάλα παιδιά, ο Γιάννης του Μασούρα, ο Δημήτρης του Βάγια, ο Δημοστένης του Γιωργάκη, ο Θανάσης του Κωσταντάκη, ο Λιας του Βγενίσιου, ο Μιχάλης του Μητσιάκου – τα γράφω όπως τους ονοματίζαμε τότε στην καθημερινή κουβέντα – αναλάβαιναν τη μεταφορά και το στήσιμο του πίνακα. Όχι όλα μαζί۰  ανά δυο τρία, πότε τούτα, πότε εκείνα.
Εκεί κοντά ήταν κι ο δρόμος, η ‘δημοσιά’ που τη λέγαμε. Και ‘δεμοσιά’. Περνούσε ο κόσμος, κοντοκρατιόνταν κι αγναντεύανε με ανοιχτό το στόμα. Συχνά και σταυροκοπιόνταν αποθαμαγμένοι. Αυτός ο κόσμος ήταν τα δεύτερα χωνιά, που διαλαλούσαν το δάσκαλο Κώστα Γέμελο. Τα πρώτα ήταν τα ίδια τα παιδιά.
                                                              *
      ΥΠΑΙΘΡΙΟ μάθημα ήταν και η – πατριδογνωσία να το ειπώ; χαρτογραφία να το
ειπώ; – επί τόπου αποτύπωση στα ειδικά τετράδια – ‘χαρτογραφίες’ τα λέγαμε – των  γύρω από το σχολείο οποιωνδήποτε ξεχωριστών πραγμάτων. Τέτοιο ήταν σε μας ένα πλατύ αυλάκι με πολύ τρεχούμενο νερό από τις πηγές Σκασμάδα και Κεφαλόβρυσο. Το μυλαύλακο. Με τις ‘χαρτογραφίες’ μας και τα μολύβια μας το περιλάβαμε – τώρα ποιοι το περιλάβαμε; Πρώτα ο δάσκαλος, εξηγώντας μας τι να προσέχουμε. Τάξεις Τρίτη και Τετάρτη πρέπει να ήταν, συνδιδασκαλία – το περιλάβαμε από την κόφτρα του μύλου και προχωρώντας σιαπάνω σιαπάνω προς το Κεφαλόβρυσο ζωγραφίζαμε σε μικρογραφία πρώτα τη ροή του νερού με κυματιστές μολυβιές, ύστερα εδώ ένα πλατάνι, εκεί μια πατουλιά στην απέναντι όχθη, σε λίγο τη συμβολή των νερών Σκασμάδας και Κεφαλόβρυσου, συνέχεια πολλές ολάνθιστες – άνοιξη ήταν – πικροδάφνες, κι ήταν χάρμα, πώς το αποτυπώνεις το χάρμα στη ‘χαρτογραφία’; ‘Μίσχους εδώ κι εκεί στο κλαδί με πολλά πολλά κυκλάκια στην κορφή τους’ μας λέει.
      Στην  απέναντι όχθη μας υπέδειξε κάτι τούφες χορτάρι μες στο νερό, ούτε που τα προσέξαμε εμείς. Ήταν αγριοσέλινο. Και με μιαν ανάσειση βγήκαν νερόφιδα από κει μέσα. Σημειώναμε όχι μόνο τη χλωρίδα, αλλά και την πανίδα του μυλαύλακου.
      Πέρασε ένας απαλεστής με γέννημα στο ζο του για το μύλο. Από τα πάνω χωριά. Ξαφνιάστηκε.
      – Κυρ δάσκαλε;! Τι κάν’τε δω;
     – Μάθημα!
     – Στο δρόμο, στ’ αυλάκι;! 
    Ήταν αχώρετο στο νου του ότι μπορούσε να γίνεται μάθημα και έξω από την αίθουσα του σχολείου. Προχωρούσε κοιτώντας κατά πίσω και κάτι ψιθύριζε.
     Προφανώς άλλο ένα χωνί αυτός για το δάσκαλο των ‘Κα-Μηνααίων’!
                                                                    *
    ΚΟΝΤΑ Χριστούγεννα την πρώτη χρονιά ήρθαν και τα γονικά του στο χωριό. Και έμειναν χρόνια. Ο κυρ Χαράλαμπος και η κυρά Ελένη. Μικρασιάτες Πόντιοι από τα γεννοφάσκια τους. Πρόσφυγες από το 1922.
    Καλλιεργητής ο κυρ Χαράλαμπος έκανε τη γη να ‘μιλάει’ – έβαλε γυαλιά στους Μηναγαίους. Ένα κομμάτι από τις ‘Βρύσες’ τους του παραχώρησαν οι Μπλουγουραίοι και το έκαμε παράδεισο! Το τι καλούδια ζαρζαβατικά βγήκαν από εκείνο το κομμάτι, δεν έχει περιγραφές. Από τότε ονομάστηκε «Του Χαράλαμπου» εκείνο το μέρος. Με αυτό το όνομα είναι ήδη χαρτωμένο.                             
      Νοικοκυρά η κυρά Ελένη έκανε σπίτι και κουζίνα να κελαηδάνε. Έμαθε τις γυναίκες του χωριού να μαγειρεύουν νοστιμιές και να κάνουν γλυκίσματα…μούρλια!
      Τώρα αυτά, γονείς και λοιπά, πώς δένουν με ό,τι λέμε για το δάσκαλο. Υπομονή.   
Τα πρώτα Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά ο δάσκαλος έκαμε τα Κάτω Μηνάγια να τα χάσουν! Οργάνωσε γιορτές στο σχολείο! Με χριστουγεννιάτικο δέντρο και θεατρικές παραστάσεις παρακαλώ! Πολιτιστικός παράγοντας που είπαμε.
      Και προσφορά γλυκισμάτων σε όλους τους καλεσμένους χωριανούς, γονείς των παιδιών στο τέλος της γιορτής. Από μαθήτριες το σερβίρισμα. Γλυκισμάτων παρασκευασμάτων της κυρά Ελένης, της δασκαλόμανας, που τη λέγανε οι γυναίκες του χωριού. Ήταν κάτι σαν τα γνωστά μας σήμερα μελομακάρονα, αλλά διαφορετικά. Η ίδια τα έλεγε φοινίκια. Πεντανόστιμα! Το πράγμα συνεχίστηκε και τ’ άλλα χρόνια. 
      Φωτιές πετούσε το σχολείο με διακοσμήσεις, παρελάσεις, ποιήματα και παραστάσεις στην εθνική γιορτή της  25ηςΜαρτίου.
      Όλα πρωτοΐδωτα και πρωτάκουστα για το χωριό αυτά τα εορταστικά πράγματα!          
     ΚΟΙΤΑ τώρα δυο ξεχωριστές απογειωτικές δραστηριότητες. Πήρε τις καλύτερες εκθέσεις των παιδιών – με τις οδηγίες του πήραν φωτιά τα μολύβια μαθητών και μαθητριών στο είδος αυτό της μάθησης – και διαπραγματεύτηκε στην Καλαμάτα την έκδοσή τους σε βιβλιαράκι. Μεγάλο το ποσό.
      – Τι κάνουμε τώρα, παιδιά; 
      Φτερούγισαν τα παιδιά:
      – Εμείς, κύριε!
      – Δηλαδή; 
    Του είπαν. Ενθουσιάστηκε. Τι; Την επόμενη Κυριακή φάνηκε. Μετά την εκκλησία. Έρανο σπίτι το σπίτι. Το και το και το. Βιβλίο.
      – Ό,τι έχετε ευχαρίστηση. 
      Μαζεύτηκε μπόλικη ‘ευχαρίστηση’. Το υπόλοιπο; Πλησίαζε το πανηγύρι 21 Μαΐου. Η ‘δασκαλόμανα’ έβαλε πλάτη. Ένας πολύ μεγάλος ταβλάς τουρλωτός τουρλωτός φοινίκια φιγουράριζε στον αυλόγυρο της εκκλησίας, πλάι στους παραδοσιακούς καραμελάδες και παστελάδες, για μετά τη λειτουργία φυσικά. Έμπορας/πωλητής  και εισπράκτορας/ ταμίας; Ο Δημήτρης του Βάγια:
      – Εδώ τα καλά φοινίκια!
      Έπεσε ο κόσμος και τα εξαφάνισε γρήγορα, γλείφοντας και τα δάχτυλά του!
       Και κυκλοφόρησε το βιβλιαράκι με τον τίτλο «Μ ι κ ρ ά  Δ ι α μ ά ν τ ι α». Είπε ταχυδρομικώς την ‘Καλημέρα’ του σε όλα τα σχολεία. Η Επαρχία Πυλίας είχε να λέει για χρόνια. Σήμερα δεν υπάρχει κανένα πουθενά. Οι ‘συγγραφείς’ του, μεγάλοι και γέροι πια, βάλαμε και τα πουλιά βεργάτες μη βρεθεί τίποτα, αλλά δε βρέθηκε.
      Το άλλο που έκαμε; Ίδρυσε δανειστική βιβλιοθήκη! Μια ντουλάπα βιβλία θυμάμαι στο γραφείο του σχολείου. Να μην κόψει ο κόσμος το διάβασμα, φεύγοντας από το σχολείο, έλεγε. Από καταλόγους που έφερε μας είπε να διαλέξουμε εμείς από τους τίτλους ό,τι μας κέντριζε. Εγώ διάλεξα το Ροβινσώνα Κρούσο, τ’ άλλα παιδιά άλλα. Τον ‘ήπια’ το Ροβινσώνα! Τα περισσότερα και σοβαρότερα τα διάλεξε ο ίδιος. Πώς αποκτήθηκαν; Με εράνους πάλι. Είχε κίνηση η βιβλιοθήκη. Εξωσχολικοί έρχονταν και δανείζονταν. Τα γύριζαν κι έπαιρναν άλλα. Κι από άλλα χωριά. Πάνω Μηνάγια, Μηλίτσες θυμάμαι.  Κι όλα χάθηκαν στην κατοχή.
                                                                    *  
      ΔΕΥΤΕΡΟ ή τρίτο χρόνο έφερε γραμμόφωνο ο δάσκαλος στο χωριό. Πέρα από τις ακροάσεις που καθιέρωσε στο σχολείο, και πολύ μας άρεσε αυτό, το χρησιμοποίησε να βοηθήσει τα παιδιά να μάθουν χορό. Τα βήματα που τους μάθαινε στο ευρύτερο πρόγραμμα της γυμναστικής δεν τα έκρινε αρκετά. Και δεν περιόρισε τη χρήση του εργαλείου αυτού γι’ αυτόν το σκοπό στο χώρο του σχολείου, μέσα στην αίθουσα ή έξω στην αυλή. Την όλη υπόθεση την έβγαλε στην πλατεία του χωριού. Κάθε Τετάρτη απόγευμα, που δεν γίνονταν μαθήματα, όλα τα παιδιά πιασμένα σε ένα μεγάλο κύκλο μάθαιναν με το γραμμόφωνο χορό. Καλαματιανό, συρτό, τσάμικο… Άλλα μπορούσαν εύκολα, άλλα όχι. Γι’ αυτά τα δεύτερα αφιέρωνε όσο χρόνο χρειαζόταν, μέχρι να τα καταφέρουν. Να μη βγει παιδί από τα χέρια του, κορίτσι ή αγόρι, που να μη μπορεί να σύρει τα πόδια του στο χορό, άμα κάποτε χρειαστεί.
      Το σπουδαίο είναι ότι νεαροί εξωσχολικοί ζήλεψαν. Και πιάστηκαν στο χορό. Δεν ήξεραν την τύφλα τους. Βαριοπούλες τα πόδια τους. Τι να τους κάμει; Δεν τους απέπεμψε. Τους άρχισε από το…πλην ένα, να περπατάν ελαφρά ελαφρά, όχι βαριά βα-ριά. Αλλά στο σπίτι του, όχι έξω, να τους κοροϊδεύει ο κόσμος. Στο σπίτι του – άλλωστε λίγοι ήταν, περίπου πέντε, αν θυμάμαι καλά. Θυμάμαι που τους αγνάντευα από την ανοιχτή μπαλκονόπορτα – έμενε τότε στο σπίτι των ορφανών κοριτσιών Μαριώς και Σταυρούλας, μετέπειτα κατοικία του Αντώνη Κορδού – και κοντοπερπατούσαν ελαφρά ελαφρά γύρω από ένα τραπέζι, κυκλικά. Ήταν, φαίνεται, το πρώτο συμμάζεμα του απλαούμπλικου βηματισμού τους. Κάνα δυο ήταν ξενοχωρίτες. 
      Λοιπόν, από τα χέρια του βγήκαν αυτοί οι νεαροί ξέροντας να χορεύουν ακόμα και φοξ και βαλς! 
      Κάποτε στου Ντίνου της Γιάνναινας το σπίτι γινόταν χορός. Με βιολιά και τέτοια, πανηγύρι πρέπει να ήταν. Μετά τα κυκλικά πιάσανε τα ευρωπαϊκά. Μια κόρη χορευταρού, από εκείνα τα πλάσματα που γεννιούνται ξέροντας να χορεύουν στο ποτήρι που λέμε, απευθύνθηκε σε ένα παλικάρι από εκείνα τα πέντε.
      – Ξέρεις ευρωπαϊκά;
      – Μπα, κάτι λίγα.
     – Πάμε!
      Σκράπας ήτανε. Πρώτο, δεύτερο βήμα τον παράτησε.
      – Αμ πες μου πως δεν ξέρεις καθόλου! Και λες ‘κάτι λίγα’ τάχα μ’ τάχα μ’ για ν’ αγκαλιάζεις τα κορίτσια!
      Μετά εκείνος νεαρός βγήκε περιζήτητος καβαλιέρος.
                                                                    *
ΚΑΙ αυτόματη φωτογραφική μηχανή έφερε. Μικρή. Την έστηνε στο τρίποδό της, την προγραμμάτιζε, στηνόταν απέναντί της σε τοπίο και στάση που ήθελε και σε λίγα δευτερόλεπτα μετά από ένα ήχο, σα να χτυπούσε κουρδισμένο ρολόι, ακουγόταν κάτι σαν κλείδωμα. Και… τέλος, αυτό ήταν. Έτσι φωτογραφήθηκε, θυμάμαι, πάνω από την πηγή Σκασμάδα, στο πέτρωμα, το ίδιο στο Κεφαλόβρυσο, το ίδιο και στο Κεφαλοβρυσάκι.
Με αυτήν τη μηχανή φωτογράφησε τα παιδιά του σχολείου σκαπανείς με την ειδική μπλε ημιστρατιωτική στολή επί Μεταξά μια 25η Μαρτίου. Τα έστησε όλα όρθια σε δυο σειρές, τα ψηλότερα πίσω, τα κοντά μπροστά, άρπαξε κι εμένα (εκτός στολής) με κάθισε μπροστά μπροστά με τις δυο πατερίτσες στα χέρια, ζερβά δεξιά μου έβαλε καθιστά δυο πρωτάκια, τη Φωτούλα και τη Χρυσάνθη, πήγε πίσω από τη μηχανή, την προγραμμάτισε, έτρεξε πίσω από τα ψηλότερα παιδιά, άπλωσε τα δυο του χέρια πάνω τους, και μας απαθανάτισε σε  αυτή τη φάση και σε αυτή την ηλικία!
Την ψάχνω αυτή τη φωτογραφία, πώς την ψάχνω να τη βρω!
                                                              *
      ΜΕ ΤΕΤΟΙΑ κι άλλα τέτοια φτάσαμε το σχολικό έτος 1939 – 1940. Χρονιά που το σχολείο έκαμε μια μεγάλη υπέρβαση. Άφησε πίσω τους σχολικούς μικροπεριπάτους, μια στου Μασούρα το μύλο, μια στο Παναίικο Κεφαλόβρυσο, μια στην Καλισκεραίικη Βρύση, όπου γινόταν συνάντηση με γειτονικά σχολεία, και αποτόλμησε εκδρομή στην Πύλο! ‘Για να πλατύνει ο ορίζοντας των παιδιών με ό,τι θα ιδούν εκεί’ έλεγε ο δάσκαλος στους γονείς, για να τους πείσει ν’ αφήσουν τα παιδιά. Σε όσους δύστροπους, κι ήταν πολλοί, είχε ένα επιχείρημα: «Τα θέλετε τα παιδιά σας αϊτούς στα ψηλά ή πουλερικά της αυλής;»Έξυναν το ριζάφτι κι έλεγαν: ‘Εντάξει!’  
       Έτσι λοιπόν, Μάιο ή Ιούνιο, δε θυμάμαι καλά, ένα πρωί – τι ‘πρωί’, αχάραγο πες, ούτε που κοιμηθήκαμε εκείνη τη νύχτα από τη χαρά μας – σαράντα τόσα παιδιά καβάλα σε άλογα ή βασταούρια κινήσαμε τραγουδώντας «Φωτά το φεγγαράκι μου»για την Πύλο. Ξεπετάξαμε από τον ύπνο το πρώτο χωριό, την Καλλιθέα, με την αρβάλα μας. Βγήκαν οι άνθρωποι στα παράθυρα και ξαφνιασμένοι ρωτούσαν:
      – Τι είσαστε εσείς, βρε;                                         
     – Σχολείο, απ’ τα Κάτω Μηνάγια!
    – Και πού πάτε;
    – Την Πύλο εκδρομή!
    – Μοναχά σας;
    – Με το δάσκαλο!
    Σταυροκοπιόνταν και αποσύρονταν προς τα μέσα μουρμουρίζοντας. Τα άλλα χωριά, Χωματάδα, Πήδασο, Μεσοχώρι τα βρίσκαμε ξεπεταμένα ένα ένα κι ο κόσμος άφηνε του θαύμα του για την τόλμη του δάσκαλου με τόσα παιδιά και τόσα ζα στην πλάτη του.
    Στην πλατεία της Πύλου, στο μνημείο των τριών ναυάρχων, δυο παιδιά της Έκτης, ο Δημήτρης του Βάγια και η Κατερίνη της Γιαννούς, με τις χαιρετιστήριες προσλαλιές τους προς τους τρεις ναυάρχους άφησαν εμβρόντητο τον κόσμο που έτρεξε να ιδεί και να ακούσει. Χειροκροτήματα στα παιδιά και πολλές συγχαρητήριες χειραψίες στο δάσκαλο. Ακολούθησε επίσκεψη στο κάστρο και διάφορα οικήματα και υπηρεσίες της πόλης και το όλο πρόγραμμα έκλεισε επίσκεψη στο μνημείο του φιλέλληνα Σανταρόζα στη Σφακτηρία. Με βενζινάκατο. Τα ορεσίβια Μηναγιωτόπουλα έγιναν… θαλασσοπόροι και πολύ το χάρηκαν.
    Ξεκινώντας για επιστροφή δάσκαλος και παιδιά έκαμαν μια συμφωνία. Μάλλον την επισφράγισαν, γιατί την είχαν ψιλοκουβεντιάσει στο σχολείο. Αυτήν εδώ:
      – Του χρόνου Καλαμάτα, κύριε! Σύμφωνοι;
      – Μάλιστα, παιδιά! Καλαμάτα!
    Μόνο που του χρόνου μας πρόλαβαν κάτι άλλα ‘παιδιά’ με ένα πολύ χοντρό και πολύ επικίνδυνο παιχνίδι. Τον πόλεμο του 1940.
                                                                    *
ΤΗ σχολική χρονιά 1940 – 1941, μήνα Σεπτέμβριο, ο δάσκαλος Κώστας Γέμελος δεν ήρθε στη θέση του. Είχε ήδη επιστρατευθεί για ‘μετεκπαίδευση στα νέα όπλα’ λέγανε. Τα παιδιά; Στα Πάνω Μηνάγια. Εγώ στα Γριβιτσά. Στις 28/10/1940 κηρύχτηκε ο πόλεμος. Ο δάσκαλος στο μέτωπο, στην Αλβανία, στον πόλεμο με τους Ιταλούς. Τα σχολεία έκλεισαν. ‘Μέχρι νεωτέρας’ μας είπαν.
Μεταξύ των χωριανών, στους οποίους έγραψε από το μέτωπο ο δάσκαλος, ήταν και ο πατέρας μου. Πήρα τη σύσταση και του έγραψα κι εγώ. Δε θυμάμαι λεπτομέρειες τι έγραψα, αλλά κοίτα τι του ζήτησα: «Σεβαστέ μου κύριε, να μου στείλεις μια φωτογραφία που να δείχνει έναν τσολιά να δίνει μια κλωτσιά του Μουσουλίνη (sic) και να τον πετάει στη θάλασσα!» Παιδί, και τόσο μου ’κοψε – πού  να βρει ο στρατιώτης στο μέτωπο τέτοια πράγματα! Αυτά κυκλοφορούσαν στα μετόπισθεν, στις πόλεις, στην Αθήνα, όχι στο μέτωπο! Μου απάντησε αμέσως. Περιέγραψε τις δυσκολίες του μετώπου, αλλά θα φρόντιζε, λέει, να ικανοποιήσει το αίτημά μου. Το ικανοποίησε – ο δάσκαλος δεν απογοήτευσε το μαθητή του! Προφανώς το ζήτησε από τους δικούς του στην Αθήνα και μου το ’στειλε. Ένα έγχρωμο σκίτσο ήταν. Έτρωγε κλωτσιά στον πισινό ο Μουσολίνι! Χαρές που έκανα!
Με την κατάρρευση του μετώπου γύρισε στο χωριό. Δύσκολα τα πράγματα. Με το που πλάκωσαν οι Ιταλοί στο χωριό και σελέμιζαν τα λιγοστά προϊόντα μας, κρεμμύδια, λάδι, τυρί, σφαχτά, ο δάσκαλος πλάνταζε από τη στενοχώρια του. «Οι άτιμοι, έλεγε, πίνουν τον ιδρώτα των φτωχών ανθρώπων!»  Κι όταν την έπεσαν στους αλευρόμυλους κι έπαιρναν το 10% από τα αλεύρια των χωριανών, μάζεψε όλους τους Μηναγαίους και βγήκαν μπροστά στους Ιταλούς να διαμαρτυρηθούν. «Το ψωμί μας!» φώναζε αυτός πρώτος. «Ναι, το ψωμί μας! Το ψωμί μας!» φώναζαν όλοι. Οι Ιταλοί
κατέβασαν τα όπλα από τους ώμους. Άσκημα τα πράγματα!
                                                                    *
ΤΟ ΜΑΓΑΖΙ του Λαμπράκου το έκαμαν αποθήκη οι Ιταλοί τον Αύγουστο. Το  γέμισαν διάφορα προϊόντα, κυρίως κρεμμύδια. Δυο τρεις ημέρες, παραπάνω, τα μεταφέρανε στη βάση τους, στου Χανδρινού, με μουλάρια.
Ένας από δαύτους ήτανε πολύ τζεγνέμι, που λέμε, τζαναμπέτης, καβγατζής, γκρινιάρης. Και...αναποδιάρης. Κυριολεκτώ. Καβάλαγε ανάποδα το μουλάρι να το πάει στη Σκασμάδα να το ποτίσει. Και γύριζε το ίδιο ανάποδα, και μάλιστα τρέχοντας. Γελάγαμε κάτι παιδιά. Πλάι μας ήταν ένας Ιταλός πολύ σοβαρός. Και τι ακούμε να μας λέει γι’ αυτόν κάποια στιγμή; Άκου:
– Κάτω μουλάρι, πάνω μουλάρι. 
 Τα χάσαμε. Αλληλοκοιταχτήκαμε, δεν ξέραμε τι να κάνουμε, να γελάσουμε ή όχι. Και τον βλέπουμε να φέρνει το δάχτυλο στα χείλη του και να κάνει «Σσσστ!»
      Τρέξαμε και το είπαμε στο δάσκαλο. ‘Το και το και το, κύριε!’ Και μας λέει:
–Αυτός πρέπει να είναι αντιφασίστας!
– Δηλαδή, κύριε;
– Θα τα πούμε. Πού είναι αυτός τώρα;
Του είπαμε. Σε λιγότερο από μισή ώρα είχαν γίνει φίλοι. Κατέβασε το γραμμόφωνο στο μαγαζί κι άκουγαν μουσική. Σε μια στιγμή τους βλέπουμε να χορεύουν ταγκό. Οι δυο τους. Και τελειώνοντας να λένε τη λέξη φρατέλοι.
Ο δάσκαλος πήγε έφερε από το σπίτι ένα δίσκο. Τον έβαλε να παίξει κι ήτανε, μας φάνηκε εμάς των παιδιών δηλαδή, σαν να κουρδίζανε βιολιά, όλο ιιιι έκανε. Και λέει ο Ιταλός όλο ενθουσιασμό:
 – Ω, παγκανίνι! Το ίδιο κι ο δάσκαλος:
 – Παγκανίνι! (Ιταλός μουσουργός, 1872 – 1840).
Εμάς μας φάνηκε ότι λέγανε στα ιταλικά ωραίο, ωραίο! Και παραξενευτήκαμε που το λέγανε ωραίο αυτό το πράγμα. Εγώ προχώρησα στο πραγματικά ωραίο:
       – Ρε, άμα δεν έχει κλαρίνο, όπως το «Συννέφιασε ο Παρνασσός», τι ωραίο είναι;
Οι άλλοι συμφώνησαν όλοι. «Χμμμ!» κάμανε.
Λοιπόν, μάθαμε, αυτός ο Ιταλός έπεσε μέσα σε μια πυρκαγιά στη βάση τους να τη σβήσει και κάηκε. Ο άλλος, το ‘κάτω μουλάρι, πάνω μουλάρι’, κρατήθηκε σε απόσταση. Σώθηκε. Όχι, που θα ’πεφτε στα δύσκολα αυτός!
                                                              *
ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ του 1941 αρχίσαμε τα μαθήματα με το φόβο των κατακτητών Ιταλών. Με το που ιδρύθηκε τότε κοντά η αντιστασιακή οργάνωση το ΕΑΜ, δόθηκε ολόψυχα στον αγώνα ο δάσκαλος. Άπλωνε χάρτες στον πίνακα και μας έδειχνε τα σημεία του πολέμου, όπου Ιταλοί και Γερμανοί, έλεγε, καταδυνάστευαν τους λαούς. Κι είχε το νου του μη φανούν ξαφνικά Ιταλοί και μάζευε γρήγορα τους χάρτες.
Μας έκαμε λόγο για τη γαλλική επανάσταση με το σύνθημα ‘αδελφότης’, ‘ισότης’, ‘ελευθερία’. Μας το είπε και στα γαλλικά ‘φρατερνιτέ’, ‘εγκαλιτέ’, ‘λιμπερτέ’.  Το ομοιοκατάληκτο το ‘δουλεύαμε’ καλύτερα. Αλλά προσοχή, μας είπε, μην ακούσουν οι Ιταλοί.
Μας συγκίνησε τα παιδιά η ιδέα της αδελφότητας, της ισότητας και της ελευθερίας. Και περιβάλαμε με αντιπάθεια και μίσος τους κατακτητές. Περιλάβαμε, που λες, στις εκθέσεις μας την ιταλική και τη γερμανική μπότα, ως σύμβολα της βίας και της τυραννίας, και τους αλλάξαμε τον αδόξαστο, που λέμε. Τα αντιπαραθέταμε, τα σύμβολα της βίας λέω, με τα συνθήματα της γαλλικής επανάστασης και άντε πιάσε
μας μετά! Τις αντέγραφε όλες σε ένα μεγάλο τετράδιο. Με προοπτική να εκδοθούν καμιά φορά. Όπως πριν από λίγα χρόνια τα ‘Μ ι κ ρ ά  Δ ι α μ ά ν τ ι α’. 
Δυστυχώς χάθηκε εκείνο το τετράδιο. Όταν ως βασικό στέλεχος της Οργάνωσης ΕΑΜ περιόδευε διάφορα μέρη – Βλαχόπουλου, Μανιάκι, αλλού – εκεί κάπου χάθηκαν, μας είπε αργότερα. Τα είχε συνέχεια μαζί του και τα επεδείκνυε στους συνεργάτες του – συναγωνιστές, συντρόφους…
Ύστερα, 1942 – 1943, μετατέθηκε; αποσπάστηκε; Στον Πήδασο. Εκεί παντρεύτηκε. Χωρίς να αποσυρθεί το ζεύγος από την οργάνωση. Αντίθετα, ρίχτηκε στα οργανωτικά ‘ψυχή τε και σώματι’.
Στα Μηνάγια, θυμάμαι, ήρθε ο δάσκαλος με τη σύζυγο σε ένα συνέδριο της Οργάνωσης άνοιξη, νομίζω, του 1943. Ήταν πολλά στελέχη. Συζήτησαν στο σχολείο τα οργανωτικά και το μεσημέρι η τοπική Οργάνωση τους παρέθεσε γεύμα στο σπίτι της Μαριώς και της Σταυρούλας. Μετά το γεύμα ακούστηκαν κάποια τραγούδια. «Μαύρα κοράκια με νύχια γαμψά…»,  «Και στην Αλτόνα ακόμα σφάζουν…» Άλλοι τα ήξεραν, άλλοι όχι… Άντε και πιάνει, που λέτε, η γυναίκα του δάσκαλου το «Στου παπα-Λάμπρου την αυλή»! Τι μπρίο ήταν αυτό, τι ωραία φωνή, τι μελωδία, τι άρθρωση! Όλοι οι συνδαιτυμόνες έμειναν. Βόηθαγαν στην επανάληψη της κάθε στροφής, αλλά δεν… Ο δάσκαλος το ’λεγε μαζί της, αλλά όχι τόσο καλά, όσο εκείνη. Ο κόσμος στην πλατεία του χωριού τα ’χασε. Για χρόνια μετά όσοι δοκίμαζαν να το ειπούν εκείνο το τραγούδι, προσπαθούσαν να μιμηθούν εκείνη τη φωνή!
                                                                    *
      ΜΕΤΑ τη ‘Βάρκιζα’ και το αναποδογύρισμα της κατάστασης ο δάσκαλος έφυγε για την Αθήνα. Μόνος – δεν ξέρω τα καθέκαστα. Πιάστηκε, εξορίστηκε, βασανίστηκε. Από τότε στα Μηνάγια το 1943 τον ξαναείδα στο γάμο/στέψη του αδερφού μου Γιώργη το 1963 στην εκκλησία Αγίου Κωνσταντίνου Ομόνοιας. Τον είχε καλέσει, ήρθε, μας είδε, τον είδαμε, είδε πολλούς Μηναγαίους, καταχάρηκε μαζί μας! Δεν τον ξαναείδαμε.
                                                                  ***