Πέμπτη, 2 Νοεμβρίου 2017

Nέα από την Αυστραλία


Του Θεοδ. Κ. Μπλουγουρά
================
      Η διακεκριμένη στην ξένη καλλιτέχνις ζωγράφος κυρία Ιωάννα Παν. Κορδού, θυγατέρα των συγχωριανών μας μεταναστών στην Αυστραλία Παναγιώτη Ευστ. Κορδού και Σπαρτης Ιω. Ανδροπούλου, φιλοτέχνησε πίνακα του σχολείου της γενέτειρας των γονέων της Κάτω Μηναγίων. Ο πίνακας είναι αυτός που βλέπουμε στον Ηλεκτρονικό μας Υπολογιστή (Η/Υ). Αυθεντική αποτύπωση. Η κυρία Ιωάννα Κορδού έθεσε τον πίνακα σε διαγωνισμό προσφορών. Πλειοψήφησε σε προσφορά (2.000 δολ.) και τον απέκτησε, με ρητή υπόσχεση να τον προσφέρει στο σχολείο, ο διακεκριμένος και αυτός στη Μελβούρνη δικηγόρος Βασίλειος Ιω. Κορδός, γιος του συγχωριανού μας μετανάστη στην Αυστραλία Ιωάννη Βασιλείου Κορδού (του Μασουρόγιαννη).
      Αυτά στην υπερπόντια χώρα Αυστραλία από τους συγκεκριμένους διακεκριμένους ομογενείς μας. Οι εδώ Κάτω Μηναγαίοι έχουμε το στοιχειώδες χρέος, να εκφράσουμε α. ατομικά, β. συλλογικά και γ. δημοτικά τις ευχαριστίες μας και την ικανοποίησή μας. α. Ατομικά ο καθένας από μόνος του. β. Συλλογικά το Διοικητικό Συμβούλιο του Συλλόγου Κάτω Μηναγαίων, τον οποίο Συμβούλιο μήπως θα έπρεπε επιπλέον να δραστηριοποιηθεί προς μια ανάλογη κατεύθυνση και να βγάλει, που λέει ο λόγος, ακόμα κι από τη μύγα ξύγκι; γ. Δημοτικά ο εκπρόσωπος της πάλαι ποτέ Κοινότητας στο Διοικητικό Συμβούλιο του οικείου Δήμου, ο οποίος εκπρόσωπος οφείλει να κινητοποιήσει τον οικείο Δήμαρχο για τις δικές του ενέργειες. 
      Η υπερπόντια χειρονομία δεν πρέπει να περάσει εν σιγή. Θα ήταν αγένεια. Και το χειρότερο: αγνωμοσύνη. Φαντασία και βούληση τώρα πρέπει να πάρουν μπρος. 
***

Σάββατο, 21 Οκτωβρίου 2017

Η Ευρωπαϊκή Διπλωματία της Ναυμαχίας του Ναβαρίνου

       Η αραβική εισβολή στις αρχές του 1825 στην Πελοπόννησο οδήγησε την Ελληνική Επανάσταση στα πρόθυρα της καταστροφής, ενώ το αιγυπτιακό προγεφύρωμα στην ευρωπαϊκή ήπειρο ξαναζωντάνεψε τον ισλαμικό κίνδυνο.  Εμπρός σε αυτή την απειλή η Αγγλία και η Γαλλία προχωρούν σε συνεργασία με τη Ρωσία που θα εξελιχθεί σε «Συμμαχία», υπαγορευόμενη ουσιαστικά από στρατηγικής σημασίας εθνικά συμφέροντα.  Οι δύο δυτικές δυνάμεις επιδίωκαν  να παρεμποδίσουν κάθοδο του τσάρου στα Στενά και να διασφαλίσουν την ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που αποτελούσε φυσικό ανάχωμα κατά του ρωσικού κινδύνου.  Η Ρωσία με την σειρά της, μέσω αυτής τη συμμαχίας επιδίωκε να προλάβει την ενδυνάμωση της Τουρκίας και να ενισχύσει τις διεκδικήσεις της στη Βαλκανική χερσόνησο.  
      Η αρχική προσέγγιση Αγγλίας και Ρωσίας σε σχέση με το ελληνικό ζήτημα θα καταλήξει στο πρωτόκολλο της Πετρούπολης στις 4 Απριλίου 1826, που στόχο είχε την εκδίωξη του αραβικού εκστρατευτικού σώματος από το Μοριά, ενώ οι Άγγλοι υιοθέτησαν το ρωσικό σχέδιο του 1823 για ρύθμιση του ελληνικού προβλήματος με την επιβολή καθεστώτος υποτέλειας.  Σε περίπτωση αντιδράσεων της Πύλης το σχέδιο προέβλεπε παρεμβατικά μέτρα για ειρήνευση στην Ελλάδα, αποφεύγοντας όμως ένοπλη σύγκρουση με την Τουρκία.  Το νέο αυτό διπλωματικό πλαίσιο ισορροπιών μεταξύ Αγγλίας και Ρωσίας θα οδηγήσει στη συνθήκη του Λονδίνου στις 6 Ιουλίου 1827 μεταξύ της Αγγλίας, της Ρωσίας και της Γαλλίας.  Η συνθήκη αυτή προέβλεπε ισχυρή, αν όχι ένοπλη,  μεσολάβηση των τριών δυνάμεων στο ελληνικό πρόβλημα για την κατάπαυση του πυρός και την επιβολή ανακωχής ανάμεσα στα δύο εμπλεκόμενα μέρη.  Αξίζει να σημειώσουμε, ότι, μέχρι τις αρχές του 1825, η Αγγλία αντιτιθόταν σθεναρά κάθε προσπάθεια πίεσης προς την Τουρκία για την αναστολή εχθροπραξιών με τους Έλληνες.  Διαπιστώνοντας, όμως, ότι, η εκστρατεία των Αιγυπτίων απειλούσε τα συμφέροντα τους στη Βαλκανική Χερσόνησο και την Ανατολική Μεσόγειο, επιδίωξαν να συμμαχήσουν με τους Ρώσους για κοινή αντιμετώπιση του ελληνικού προβλήματος.  
      Όμως, αμέσως μετά την υπογραφή του πρωτοκόλλου της Πετρούπολης, ο τσάρος Νικόλαος απηύθυνε τελεσίγραφο στην Πύλη, αξιώνοντας τη διασφάλιση των ρωσικών συμφερόντων στις παραδουνάβιες ηγεμονίες.  Ο σουλτάνος για να αποφύγει πολεμική εμπλοκή στο Βορρά υπέκυψε και ακολούθησαν ρωσοτουρκικές διαπραγματεύσεις που κατέληξαν στη συνθήκη του Άκερμαν.  Ωστόσο, υπογράφοντας ο τσάρος το πρωτόκολλο για μια Ελλάδα φόρου υποτελή στην Πύλη νομιμοποιούσε την πρωτοκαθεδρία της Αγγλίας στη ρύθμιση των ελληνικών υποθέσεων.  Έτσι, ο Βρετανός πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη προβάλει το ειρηνευτικό σχέδιο της συνθήκης του Λονδίνου στην Πύλη, υποστηρίζοντας ότι η άμεση ρύθμιση του ελληνικού προβλήματος εξυπηρετεί τόσο τα τουρκικά όσο και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα.  Όμως ο Τούρκος υπουργός εξωτερικών απέρριψε την πρόταση και την αιτιολογία και μέσα από μια ανένδοτη στάση δεν άφηνε περιθώρια συνδιαλλαγής με την ευρωπαϊκή τριανδρία.  Αξίζει να σημειώσουμε, ότι, η Γαλλία που μέχρι εκείνη τη στιγμή ακολουθούσε παραπλανητική πολιτική, καθώς διατηρούσε εγκάρδιες σχέσεις με τους Τούρκους και βοηθούσε με διάφορους τρόπους τον σατράπη της Αιγύπτου, αναγκάστηκε να αναπροσαρμόσει τη στάση της. 
      Ο οθωμανικός κίνδυνος που άρχισε να διαγράφεται, καθώς ο σουλτάνος Μαχμούτ είχε θέσει σε εφαρμογή ένα γιγαντιαίο σχέδιο εκσυγχρονισμού των ενόπλων δυνάμεων της χώρας, μέσα από την ανασυγκρότηση και τον εξευρωπαϊσμό του στρατού του, που θα μπορούσε να καταστήσει την Τουρκία μεγάλη δύναμη σε μικρό χρονικό διάστημα, οδήγησε τις τρείς ευρωπαϊκές χώρες στην ανάληψη κοινής δράσης.  Έτσι, μέσα σε αυτό το διπλωματικό πλαίσιο συμφερόντων, η διαφαινόμενη αναγέννηση του ισλαμικού κινδύνου καλλιέργησε την προσέγγιση των τριών Δυνάμεων. Η κάθε μια για δικούς της εξολοκλήρου διαφορετικούς λόγους θεώρησε ότι οι εξελίξεις στην Ελλάδα υπονόμευαν τα ευρωπαϊκά συμφέροντα στην Ανατολή και έτσι το ελληνικό πρόβλημα γινόταν αντικείμενο ρεαλιστικών υπολογισμών και ρυθμίσεων. 
      Είναι χαρακτηριστικό ότι το μεγάλο χάσμα που χώριζε Αγγλία και Γαλλία ξαφνικά γεφυρώθηκε μέσα από μια απροσδόκητη συνεννόηση και σύμπνοια, που έφθασε σε σημείο ο Γάλλος μονάρχης Κάρολος Ι΄ να θέση την γαλλική ναυτική μοίρα υπό την διοίκηση Άγγλου ναυάρχου, αν αποφασιζόταν κοινή επιχείρηση για παρέμβαση των στόλων μεταξύ των εμπολέμων.  Πώς όμως μπορεί να εξηγηθεί μια τέτοια ξαφνική μεταστροφή!  Είναι γεγονός ότι οι Γάλλοι αιφνιδιάστηκαν από την αγγλορωσική προσέγγιση και λίγες μέρες μετά την υπογραφή του πρωτοκόλλου η γαλλική κυβέρνηση κάλεσε τον πασά της Αιγύπτου να επιδιώξει μυστική συμφωνία με τους Έλληνες και να αποσύρει το ταχύτερο τις δυνάμεις του από τον Μοριά.  Τις ίδιες συμβουλές έδινε στον προστατευόμενο της Γαλλίας και ο ναύαρχος de Rigny διοικητής της γαλλικής μοίρας στην Ανατολική Μεσόγειο, που κάθε τόσο έσπευδε στην Αλεξάνδρεια, όχι φυσικά με φιλελληνικούς σκοπούς.  Βέβαια ο γάλλος ναύαρχος δεν έκρυβε από τον σατράπη της Αιγύπτου ότι θα μπορούσε να υπάρξει και βίαιη μεσολάβηση για ειρήνευση στην Ελλάδα και πρόσθετε με θαυμαστή υποκρισία για να δικαιολογήσει την απροσδόκητη μεταστροφή της γαλλικής πολιτικής: “Η γαλλική κυβέρνηση, αν προχωρήσει σε αυτή την κίνηση, θα έχει το πλεονέκτημα να μην αφήσει πια τον Μεχμέτ Αλή να εξαντληθεί σε ένα πόλεμο όπου είχε αναλάβει όλο το βάρος χωρίς κανένα όφελος”.  Όμως, οι Άγγλοι δεν παρασύρθηκαν από τους παγιδευτικούς εξακοντισμούς των Γάλλων, καθώς μια συνδυασμένη επιθετική ενέργεια θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και άκρως επικίνδυνη κρίση στις σχέσεις των «Συμμάχων» σε πιθανό διαμελισμό της.  Το κοινό συμφέρον της Αγγλίας και της Γαλλίας επέβαλλε να μην εξασθενήσει η Τουρκία, ώστε να αποτελεί φυσικό αντιρωσικό φράγμα.  Έτσι, η λύση του ελληνικού προβλήματος έπρεπε να γίνει με τυπικά παρεμβατικά μέτρα, ακόμα και με άσκηση βίας, αλλά χωρίς αυτά τα μέτρα να εκτραπούν σε σύγκρουση.
      Έτσι, ενώ αρχίζουν οι προετοιμασίες για την εφαρμογή του σχεδίου, οι Άγγλοι επιχειρούν ένα επιδέξιο διπλωματικό ελιγμό, με στόχο αυτή τη φορά τον σατράπη της Αιγύπτου.  Γνωρίζοντας ότι  Μεχμέτ Αλή αντιμετώπιζε σοβαρή οικονομική κρίση, εξαιτίας των μεγάλων δαπανών της εκστρατείας στο Μοριά, θα προσπαθήσουν να τον αποσπάσουν από τον σουλτάνο.  Αν το κατόρθωναν, η καταναγκαστική επέμβαση των τριών στόλων θα ήταν περιττή  και η Πύλη, ανίσχυρη να συντρίψει με δικές της δυνάμεις την Ελληνική Επανάσταση, θα υποχρεωνόταν να ενδώσει και να υιοθετήσει την πρόταση για αυτονομία των Ελλήνων.  Παράλληλα, θα περιοριζόταν η γαλλική επιρροή στην Αίγυπτο και θα ανοίγονταν προοπτικές για βρετανικές διεισδύσεις.  Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Άγγλος πρεσβευτής Stratford Canning έγραφε στις 4 Ιουνίου 1826: “Δεν θα ήταν δυνατόν να εντάξουμε και τον αντιβασιλέα της Αιγύπτου στην υπόθεση των μεσολαβητικών ενεργειών… δίνοντας του ελπίδες για το πασαλίκι της Συρίας και βοήθεια για τη ναυπήγηση καραβιών?”.  Σε αυτή την κρίσιμη φάση των δυσχερειών του σατράπη της Αιγύπτου και ενώ ο Ιμπραήμ έχει περιπέσει σε αδράνεια στο Μοριά, προβάλει στο προσκήνιο η Αυστρία.  Τον Οκτώβριο του 1826 φθάνει στο Κάϊρο ο διπλωμάτης Anton Prokesch von Osten, απεσταλμένος του Μέττερνιχ, επιχειρώντας να παρακινήσει τον Μεχμέτ Αλή στη συνέχιση με μεγαλύτερη δραστηριότητα του πολέμου κατά των Ελλήνων.  Στην έκθεση που υπέβαλε στον Μέτερνιχ ο Αυστριακός διπλωμάτης σχετικά με την αποστολή του στην Αίγυπτο δηλώνει ότι ο σατράπης της Αιγύπτου δεν είναι πια σε θέση να προσφέρει σοβαρή βοήθεια στην Πύλη για λόγους αντικειμενικούς και υποκειμενικούς, καθώς τα οικονομικά του έχουν επιδεινωθεί δραματικά και επιθυμεί να εγκαταλείψει με εύσχημο τρόπο τον πόλεμο κατά των Ελλήνων.  
      Ύστερα από την συνθήκη του Λονδίνου (6 Ιουλίου 1827) και την αδιάλλακτη αντίδραση των Τούρκων, οι τρείς συμμαχικές δυνάμεις προχώρησαν στην εφαρμογή της συνθήκης.  Έτσι, ζήτησαν από τους αρχηγούς των ναυτικών μοιρών της Μεσογείου να επιβάλουν ανακωχή μεταξύ των εμπολέμων πλευρών, ακόμη και με καταναγκαστικά μέτρα, αλλά σε καμία περίπτωση δεν έπρεπε οι πρωτοβουλίες αυτές να εξελιχθούν σε σύγκρουση με την Τουρκία.  Παράλληλα, για τους αναγκαίους χειρισμούς, είχαν εξουσιοδοτηθεί οι πρεσβευτές των τριών Δυνάμεων στην Κωνσταντινούπολη, που βρίσκονταν σε κάποια επικοινωνία με τους στόλους και μπορούσαν να παρακολουθήσουν σε κάποιο βαθμό τις εξελίξεις.  Όμως, το ερώτημα παρέμεινε αναπάντητο στη σκέψη των ναυάρχων. Πώς θα πραγματοποιούνταν η παρέμβαση των συμμαχικών στόλων ανάμεσα στους εμπόλεμους χωρίς να εκτραπεί σε ένοπλη σύγκρουση?  Τη σύγχυση αυτή αποκαλύπτει ένα επεξηγηματικό έγγραφο του Άγγλου πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη Stratford Canning για τις επιβαλλόμενες ενέργειες των συμμαχικών στόλων απέναντι στους Τουρκοαιγυπτίους: «Χωρίς αμφιβολία πρέπει να κρατηθείτε ουδέτεροι.  Ούτε με τον ένα ούτε με τον άλλο από τους εμπόλεμους.  Πρέπει να παρεμβάλετε τις δυνάμεις σας ανάμεσα τους και να επιβάλετε ειρήνη με την τρόμπα μαρίνα, αν είναι δυνατόν, με τα κανόνια αν δεν υπάρχει άλλη λύση».  Εκείνες τις μέρες έγινε και η μυστική αποστολή του Άγγλου Craddock στην Αλεξάνδρεια με σκοπό να αποτραπεί η εκστρατεία του αιγυπτιακού στόλου στην Ελλάδα, με αντάλλαγμα την αναγνώριση της ανεξαρτησίας της από την Αγγλία.  Αν πετύχαινε το αγγλικό σχέδιο θα υπερφαλαγγιζόταν η Γαλλία και η ισορροπία στην περιοχή θα ανατρεπόταν εις βάρος της, όμως ο Άγγλος απεσταλμένος έφθασε αργά καθώς ο στόλος είχε κιόλας αποπλεύσει.   
      Παράλληλα, οι τρείς πρεσβευτές έδωσαν εντολή στους ναυάρχους να αξιώσουν από τους Τουρκοαιγυπτίους αποχή από κάθε ναυτική εκστρατεία εναντίον των Ελλήνων, προειδοποιώντας πως αλλιώς θα αντιμετωπίσουν πολεμική αναμέτρηση.  Είναι φανερό πως οι οδηγίες των Δυνάμεων δεν μπορούσαν να καλύψουν όλα τα ενδεχόμενα και οι ναύαρχοι θα έπρεπε να ενεργήσουν με δική τους ευθύνη, καθώς οι συνθήκες επικοινωνίας της εποχής δεν επέτρεπαν άμεση επαφή με τους πρεσβευτές για συνεννοήσεις και νέες εντολές. Έτσι, για να παρεμποδίσουν ναυτικές εκστρατείες του τουρκοαιγυπτιακού στόλου, που βρισκόταν στο Ναβαρίνο, θα έπρεπε να προχωρήσουν στον αποκλεισμό του λιμανιού του.  Όμως, ήταν ήδη Οκτώβριος, πλησίαζε ο Χειμώνας και ήταν δύσκολο να κρατηθούν τα πολεμικά νυχθημερόν στο πέλαγος για δραστικό κλοιό που θα ματαίωνε οποιαδήποτε απόπειρα εξόδου από την ναυτική βάση του Ναβαρίνου.  Έτσι, αποφασίστηκε μια επιβλητική είσοδο στο λιμάνι του Ναβαρίνου με στόχο την ακινητοποίηση του τουρκοαιγυπτιακού στόλου.  Η είσοδο στον όρμο πραγματοποιήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 1827 και η σύγκρουση που ακολούθησε υπήρξε απρογραμμάτιστη και απροσδόκητη και άσχετα με τις επιπτώσεις της ναυμαχίας στην ελληνική υπόθεση, υπαγορεύθηκε από τα συμφέροντα των τριών Δυνάμεων που έτυχε να ταυτισθούν, για διαφορετικούς λόγους, στη δεδομένη ιστορική συγκυρία.
      Έτσι, η ναυμαχία του Ναβαρίνου αποτέλεσε επακόλουθο της ακαμψίας που επέδειξε η τουρκική διπλωματία, καθώς για την Πύλη αποτελούσε διαχρονικά ζήτημα αρχής να υποχωρεί και να συμβιβάζεται μόνο με την άσκηση βίας.  Χωρίς την αδιαλλαξία του σουλτάνου οι επαναστατημένες περιοχές του ελληνικού χώρου θα αποκτούσαν απλή αυτονομία, με ηγεμόνα υποτελή στην Πύλη.  Άλλωστε, το είχε ζητήσει και η ίδια η ελληνική ηγεσία, υιοθετώντας το σχέδιο του Canning, από τα τέλη του 1825.  Είναι γεγονός ότι «λιποψύχησε» η ελληνική ηγεσία εξαιτίας των σαρωτικών επιτυχιών των αιγυπτιακών τακτικών στρατευμάτων, ενώ υπήρξε διάσταση ανάμεσα στη βούληση της ηγεσίας και του λαού.  Η αντίσταση του ελληνικού λαού δύο περίπου χρόνια ακόμα, ως την ναυμαχία του Ναβαρίνου, επιβεβαιώνει αυτή τη διάσταση. Αυτή την αντίθεση, το αποδείλιασμα της ηγεσίας και το υψηλό αγωνιστικό φρόνημα του λαού επισημαίνει ο Γάλλος εθελοντής Fr. Schack που βρισκόταν στην Ελλάδα από την Άνοιξη του 1826, καθώς γράφει στο χρονικό του: «Πότε το σύνθημα “θνήσκειν περί πατρίδος” δεν ήταν τόσο βαθιά ριζωμένο στις ψυχές.  Η επανάσταση έχει πολύ προχωρήσει, έλεγαν οι Έλληνες, κι΄είναι αδύνατο να σταματήσει… Θέλουμε πλήρη ελευθερία για την πατρίδα μας ή να θαφτούμε κάτω από τα ερείπιά της…».
      Είναι γεγονός ότι τη στιγμή της γενοκτονίας των Ελλήνων από τους Τουρκοαιγυπτίους κανείς δεν ενδιαφερόταν ουσιαστικά για την τύχη τους, καθώς είναι χαρακτηριστική  η αδιαφορία που επέδειξαν οι τρείς ναύαρχοι μετά την ναυμαχία.  Αυτή η αδιαφορία επέτρεψε στον Ιμπραήμ να φορτώσει στα καράβια και να μεταφέρει στην Αίγυπτο ανενόχλητος πολλές χιλιάδες σκλαβωμένους Έλληνες.  Την επονείδιστη αυτή διαγωγή, κυνική και απάνθρωπη, καταγράφει και ο Άγγλος Thomas Gordon: «Ο σερ Edward Codrington αρνήθηκε κάθε ενέργεια, μάταια αναμένοντας οδηγίες από το Λονδίνο.  Ο Γάλλος στόλαρχος περιορίσθηκε στην επιτήρηση του Αιγαίου και οι Ρώσοι τεμπέλιαζαν στη Μάλτα.  Αυτή η αδράνεια των συμμάχων ευνόησε τον Ιμπραήμ, που αφού εξασφάλισε από τα Επτάνησα όλα τα αναγκαία εφόδια για τα στρατεύματα του,  έστειλε στην Αίγυπτο τα λείψανα του στόλου γεμάτα με αναπήρους και με Έλληνες αιχμαλώτους.  Στις 27 Δεκεμβρίου 1827 τέσσερις φρεγάτες, οχτώ βρίκια, τέσσερα κότερα και πολλά μεταγωγικά άραξαν στην Αλεξάνδρεια και αποβίβασαν 4.000 ακρωτηριασμένους Άραβες και 5.000 Έλληνες σκλάβους και των δύο φύλων».    
      Το ότι η επέμβαση των τριών στόλων δεν αποτελούσε φιλελληνική εκδήλωση αλλά ενέργεια που απέβλεπε στην προστασία των συμφερόντων των ευρωπαϊκών Δυνάμεων προκύπτει επίσης από τα δύο σχέδια τριμερούς συνθήκης και το τελικό κείμενο. «Οι συμμαχικές Δυνάμεις, πιεζόμενες από πολύν καιρό από την ανάγκη να επιβάλουν τον τερματισμό του πολέμου που ξέσπασε στην Ανατολή και τόσα δεινά προκαλεί στα συμφέροντα τους …» Στο δεύτερο σχέδιο αναφέρεται ότι ο πόλεμος στην Ανατολή δημιουργεί «καθημερινά νέα εμπόδια  στο εμπόριο των ευρωπαϊκών κρατών και δίνει αφορμή σε πειρατείες, που όχι μόνο εκθέτουν τους υπηκόους σε σημαντικές ζημιές αλλά και επιβάλλουν μέτρα δαπανηρά για επαγρύπνηση και καταστολή».  Ίσως αξίζει να σημειώσουμε, ότι, εάν και στη σφαίρα της διπλωματίας δεν υπάρχουν μόνιμοι σύμμαχοι  αλλά μόνιμα  συμφέροντα, οι τρείς συμμαχικές Δυνάμεις χαρακτηρίσθηκαν  από τους Έλληνες Προστάτιδες και Ευεργέτιδες.
      "Ατυχές συμβάν" θα χαρακτηρίσει τη ναυμαχία η Αγγλική κυβέρνηση, καθώς αποτελούσε την στυγνή εφαρμογή μιας πολιτικής απέναντι στην Πύλη, άσχετη με τις προσδοκίες των Επαναστατών. Ανένδοτος ο σουλτάνος, περισσότερο μάλιστα από κάθε άλλη φορά. Μόνο κατά τον δεύτερο Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1829), όταν τα στρατεύματα του στρατηγού Ντιέμπιτς κατέλαβαν την Ανδριανούπολη, δέχτηκε η Πύλη τη δημιουργία αυτόνομου Ελληνικού κράτους υπό Οθωμανική κυριαρχία. Έτσι όμως η Ελλάδα περνούσε στην επιρροή του τσάρου, επειδή χάρη στις Ρωσικές αποκλειστικά νίκες, αποκτούσε πολιτική ύπαρξη. Για να υπερφαλαγγίσουν οι Άγγλοι αυτή την επιρροή πρότειναν πλήρη ανεξαρτησία αλλά με εδαφική συρρίκνωση. Μικρή Ελλάδα, ανίσχυρη οικονομικά και εξαρτημένη πολιτικά, στην ουσία προτεκτοράτο. Η Γαλλία και η Ρωσία υιοθέτησαν το σχέδιο, κάθε μια για διαφορετικούς λόγους. Ικανοποιημένη και η Τουρκία. Υποτυπώδες το ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος με προβληματική βιωσιμότητα και επομένως ακίνδυνο.

Δημοσθένης Κορδός
Υποψήφιος Διδάκτωρ Πολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

* Το κείμενο μελέτης δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα "ΦΩΝΗ" της Μεσσηνίας στις 21.10.2017

Κυριακή, 1 Οκτωβρίου 2017

Πανστρατιά για το σχολείο που έχει τη δική του ιστορία

της Κατερίνας Ροββά, Δημοσίευση: Εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ" 30.09.2017

http://www.tanea.gr/news/greece/article/5473926/panstratia-gia-to-sxoleio-poy-exei-th-dikh-toy-istoria/#2

Άντεξε στους βομβαρδισμούς των Γερμανών, αλλά ηττήθηκε από τη φθορά του χρόνου. Τώρα κάποιοι παλιοί μαθητές δίνουν αγώνα για να ξαναχτυπήσει το κουδούνι της μνήμης στους Κάτω Αμπελοκήπους Μεσσηνίας

      Τον Σεπτέμβριο του 1935 σε ένα ημιορεινό και δυσπρόσιτο χωριό της Νοτιοδυτικής Μεσσηνίας, τα Κάτω Μηνάγια, ακούστηκε για πρώτη φορά το σχολικό κουδούνι. Τα εγκαίνια του Δημοτικού Σχολείου έγιναν σε κλίμα συγκίνησης και ενθουσιασμού. Οι κάτοικοι ήλπιζαν σε καλύτερες μέρες. Δεν φαντάζονταν τότε ότι το μονοτάξιο διδακτήριο του χωριού τους θα φιλοξενούσε τα επόμενα χρόνια μερικές από τις πιο ηρωικές στιγμές της σύγχρονης Ιστορίας. Την περίοδο 1941-1944, το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Μηνάγια - πλέον Κάτω Αμπελοκήπων - θα μετατρεπόταν στο ιστορικό αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης Νότιας Μεσσηνίας ενώ ο δάσκαλός του, Κωνσταντίνος Γέμελος, θα αναδεικνυόταν σε μία από τις θρυλικές μορφές του ΕΑΜ και θα ενέπνεε καλλιτέχνες όπως τον Ρίτσο και τον Φαρσακίδη. 
      Αυτό το εμβληματικό παρελθόν του σχολείου έχει απομείνει πλέον να το θυμίζει ένας ερειπωμένος σκελετός. Με στόχο να μη χαθεί η γνώση για την ιστορία του από τη συλλογική μνήμη, μια εντατική προσπάθεια για τη διάσωσή του βρίσκεται σε εξέλιξη τον τελευταίο καιρό. Σε λίγες ημέρες αναμένεται η γνωμοδότηση της υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Εργων Πελοποννήσου για τον χαρακτηρισμό του κτιρίου ως «Διατηρητέου Νεωτέρου Μνημείου», ενδιαφέρον για το θέμα έχει δείξει η Περιφέρεια Πελοποννήσου, ενώ ιδιώτες συλλέγουν με μεράκι στοιχεία για το παρελθόν του σχολείου που τεκμηριώνουν την αξία του. Η κινητοποίηση υπερβαίνει τα ελληνικά σύνορα: μια καταξιωμένη ζωγράφος, η Joanna Kordos που ζει και εργάζεται στην Αυστραλία, θα εκθέτει μέχρι σήμερα, 30 Σεπτεμβρίου σε ηλεκτρονικό οίκο δημοπρασιών ένα από τα έργα της (https://www.32auctions.com/artauction424) ώστε να προσφέρει τα έσοδα που θα συγκεντρωθούν για την αποκατάστασή του. Σύμφωνα με την Joanna Kordos, η οποία είναι γόνος μεταναστών από τους Κάτω Αμπελοκήπους, ο πίνακας αποτελεί φόρο τιμής στα παιδιά που φοίτησαν στο σχολείο αλλά δεν κατάφεραν να ολοκληρώσουν τον κύκλο της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης λόγω των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών της εποχής. 

Κοιτίδα πολιτισμού
      Ιδρυθέν με βασιλικό διάταγμα που υπεγράφη το 1921 στο Κορδελιό της Σμύρνης, το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων χτίστηκε στα πρότυπα του αγροτικού μονοτάξιου διδακτηρίου της δεκαετίας του '20. Της κατασκευής του είχε προηγηθεί ένας μακροχρόνιος έρανος στην ευρύτερη περιοχή της Πυλίας για τη συγκέντρωση των απαιτούμενων πόρων και η προσφορά εθελοντικής εργασίας από τους κατοίκους οι οποίοι συνέδραμαν τους πετράδες Τσαφαραίους, γνωστούς τεχνίτες της περιοχής που ανέλαβαν το έργο.
      Τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του το σχολείο έγινε κοιτίδα καινοτόμων εκπαιδευτικών δράσεων, βασικός φορέας των οποίων υπήρξε ένας μικρασιάτης δάσκαλος που διορίστηκε εκεί το 1937, ο Κωνσταντίνος Γέμελος. Σε αυτό το απομακρυσμένο χωριό την εποχή εκείνη οργανώνονται με άξονα το σχολείο θεατρικές παραστάσεις, μουσικές εκδηλώσεις με γραμμόφωνο που φέρνει ο δάσκαλος στον οικισμό, μαθήματα φωτογραφίας, διδασκαλίες εκτός τάξης μέσω των «εωθινών περιπάτων», εκπαιδευτικές εκδρομές. Και οι καλύτερες μαθητικές εκθέσεις εκδίδονται σε βιβλιαράκια με τον τίτλο «Μικρά Διαμάντια» ώστε να μοιραστούν στα δημοτικά σχολεία της ευρύτερης περιοχής. 

Το εμβληματικό παρελθόν
      Το εκπαιδευτικό έργο του σχολείου θα διακοπεί βίαια τον Οκτώβριο του 1940 με την κήρυξη του πολέμου, την επιστράτευση του δασκάλου και το κλείσιμο της σχολικής μονάδας. Ενα χρόνο αργότερα και λίγες ημέρες μετά την ίδρυση του ΕΑΜ, οι Κάτω Αμπελόκηποι θα επιλεγούν ως έδρα του αρχηγείου της Εθνικής Αντίστασης στην περιοχή λόγω της στρατηγικής γεωγραφικής τους θέσης. Είναι ένας οικισμός απομακρυσμένος, με δύσκολη προσβασιμότητα και βρίσκεται στο κέντρο του νομού.
«Το σχολείο λειτουργεί ως εστία των καταδιωκόμενων αγωνιστών από τους κατακτητές και ως χώρος ανεφοδιασμού των αντιστασιακών οργανώσεων της ευρύτερης περιοχής, ενώ από τον Οκτώβριο του 1943 στεγάζεται στον χώρο του το πρώτο ένοπλο τμήμα του ΕΛΑΣ που κατεβαίνει στη Μεσσηνία», λέει ο Δημοσθένης Κορδός, υποψήφιος διδάκτορας Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, ο οποίος έχει πρωτοστατήσει στην ανάδειξη του σχολείου ως μνημείου και έχει πραγματοποιήσει ενδελεχή έρευνα για την ιστορία του. «Αποκορύφωμα των σημαντικών γεγονότων που συνέβησαν στο σχολείο αποτέλεσε η Παμπύλια Συνδιάσκεψη της επαρχιακής επιτροπής του ΕΑΜ, με θέμα την οργάνωση και διεξαγωγή εκλογών σε όλη την επικράτεια, που έγινε τον Φεβρουάριο του 1943. Σε αυτήν συμμετείχαν ηγετικά στελέχη, όπως ο βετεράνος τριών πολέμων ταγματάρχης Ηλίας Κλάπας από το Χαρακοπειό, ενώ στην επιτροπή του ΕΑΜ Πυλίας συμμετείχε και ο δάσκαλος Γέμελος ο οποίος αργότερα, την περίοδο 1947-1949, θα εξοριστεί στη Μακρόνησο και θα υποστεί φρικτά βασανιστήρια που θα απαθανατιστούν σε χαρακτικό του Φαρσακίδη. Αναφορά στα βασανιστήρια του Γέμελου θα κάνει και ο Γιάννης Ρίτσος σε ποίημά του», συμπληρώνει ο Δημοσθένης Κορδός.  
«Για να γίνει κατανοητή η σημασία του αρχηγείου του ΕΑΜ στην περιοχή αξίζει να αναφερθεί το εξής», συνεχίζει. «Εκμεταλλευόμενα την ύπαρξη του μηναγιώτικου ρέματος και του μεγάλου όγκου διερχόμενων υδάτων, στελέχη της οργάνωσης δημιούργησαν σε έναν εγκαταλειμμένο νερόμυλο του 19ου αιώνα μια θαυμαστής επινόησης υδροηλεκτρική εγκατάσταση για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μέσω της εκμετάλλευσης της δυναμικής ενέργειας του νερού. Με αυτήν φόρτιζαν μια μπαταρία αυτοκινήτου. Η μπαταρία μεταφερόταν τη νύχτα σε κοντινό νερόμυλο και με αυτήν λειτουργούσε μυστικά ένα ραδιόφωνο. Ετσι μάθαιναν κάθε βράδυ τα νέα μέσω BBC, ενώ με τη χρήση γραφομηχανής συνέτασσαν Δελτίο Τύπου με τις βασικότερες ειδήσεις και το κυκλοφορούσαν με απόλυτη μυστικότητα σε όλους τους οικισμούς της ευρύτερης περιοχής, μέσω του αρχηγείου».
Ο επιτελικός ρόλος του σχολείου είχε ως αποτέλεσμα να βρεθεί αρκετές φορές στο στόχαστρο εχθρικών πυρών. Μία από αυτές, στις 4 Απριλίου 1944 όταν πυροβόλα των Γερμανών βάλλουν κατά του χωριού με ομοβροντία οβίδων. Το κτίριο του σχολείου γλιτώνει εκ θαύματος.

Στα όρια της καταστροφής
      Με τη λήξη του πολέμου θα συνεχίσει να υπηρετεί τον εκπαιδευτικό σκοπό του και εκατοντάδες μαθητές θα περάσουν από τα θρανία του. Μέχρι τον Ιούνιο του 1970, όταν το σχολικό κουδούνι θα χτυπήσει για τελευταία φορά. «Την εποχή εκείνη ένα κάθετο ρήγμα που εντοπίστηκε στην ανατολική πλευρά του κτιρίου δημιούργησε προβλήματα στατικότητας και κρίθηκε ότι το κτίριο δεν παρέχει ασφάλεια», λέει ο Δημοσθένης Κορδός. «Ετσι το σχολείο αφέθηκε στην τύχη του, η στέγη έπεσε, το πάτωμα σάπισε και ουσιαστικά βρίσκεται στα όρια της καταστροφής. Από το 1970 μέχρι το 1975 οι μαθητές φοίτησαν στο σχολείο του γειτονικού χωριού Καλλιθέα, ενώ από το 1976 ώς το 1981 λειτούργησε και πάλι σχολείο στους Κάτω Αμπελόκηπους, σε ένα βοηθητικό κτίριο του ιερού ναού του χωριού. Το 1981 λόγω έλλειψης του απαιτούμενου αριθμού μαθητών έπαψε οριστικά η λειτουργία Δημοτικού Σχολείου στο χωριό», προσθέτει.
      Το στοίχημα πλέον είναι να μην περάσει στην αφάνεια ένα κτίριο που αποτυπώνει σημαντικές σελίδες της ιστορίας και του πολιτισμού. Κάποιες σκέψεις περιλαμβάνουν την αξιοποίησή του ως μουσείου με θέμα την τοπική ιστορία. Αλλοι θεωρούν ότι η κατασκευή του μηναγιώτικου φράγματος που σχεδιάζεται στην περιοχή θα μπορούσε να γίνει η αφορμή ώστε το Δημοτικό Σχολείο να λειτουργήσει ως Παρατηρητήριο Περιβαλλοντικών και Πολιτιστικών Πόρων. «Υπάρχουν κτίρια στον ρου της ανθρώπινης ιστορίας που έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στην ιστορική και πολιτισμική εξέλιξη του τόπου και της ανθρωπογεωγραφίας του. Ενα τέτοιο είναι το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας», λέει ο Δημοσθένης Κορδός. «Ευελπιστούμε ότι οι αρμόδιοι φορείς έστω και την ύστατη στιγμή, που το κτίριο εκπέμπει το τελευταίο SOS, θα διασώσουν τη συλλογική μνήμη...».

Τετάρτη, 20 Σεπτεμβρίου 2017

Κωνσταντίνος Γέμελος (1908-1963): Ο ηρωικός Δάσκαλος του Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων

Κωνσταντίνος Γέμελος, Μακρόνησος 1948 (Χαρακτικό Γιώργου Φαρσακίδη)
      Ο αείμνηστος Δάσκαλος Κωνσταντίνος Γέμελος υπηρέτησε ως δάσκαλος του Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας από το 1937 έως το 1941 και η παραμονή του στον οικισμό δημιούργησε μια εκπαιδευτική, αγωνιστική και πολιτισμική Άνοιξη. Μικρασιατικής καταγωγής, έφθασε ως πρόσφυγας στην Κοκκινιά το 1922 και έζησε σε ένα φτωχό προσφυγικό σπίτι στην οδό Καραολή και Δημητρίου 135-139 στην Νίκαια, ενώ στη συνέχεια σπούδασε και έγινε δάσκαλος. 
      Την περίοδο 1937 1941 υπηρέτησε ως δάσκαλος Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης στο Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας (αξίζει να σημειωθεί ότι κατά την περίοδο 1941-44 το σχολείο αποτέλεσε το Αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης της Νότιας Μεσσηνίας και ο δάσκαλος είχε ενεργό ρόλο). Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, οργανώθηκε στο ΕΑΜ και πήρε μέρους στους αγώνες της Εθνικής Αντίστασης, όπου και διακρίθηκε, ενώ κατά τη διάρκεια του ελληνικού Εμφυλίου στάλθηκε προς κράτηση στη Μακρόνησο (1947- 1948)* και άντεξε μια σειρά από απάνθρωπα βασανιστήρια. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και στο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου "Καντάτα για τη Μακρόνησο" γίνεται αναφορά στον μεγάλο αγωνιστή. Στη συνέχεια σταδιοδρόμησε ως εκπαιδευτικός στην ιδιωτική εκπαίδευση, συμμετέχοντας σε τοπικές πολιτικές οργανώσεις στη Νίκαια όπου και εκλέχθηκε δημοτικός σύμβουλος επί σειρά ετών. 
      Το 1957, ο Γέμελος ως Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Νίκαιας ( στις Δημοτικές εκλογές που είχαν γίνει στις 21 Νοεμβρίου 1954 ο Γέμελος είχε εκλεγεί με τον συνδυασμό του Νικόλαου Τουντουλίδη, που υποστηριζόταν από την ΕΔΑ με ποσοστό 52,2% από την πρώτη Κυριακή) πρότεινε στον Δήμο Νικαίας** τον επίσημο χαρακτηρισμό της 17ης Αυγούστου 1944 -ημερομηνία του ιστορικού Μπλόκου της Κοκκινιάς- ως "ημέρας τοπικής εξάρσεως και εθνικής ανατάσεως" ενώ πρωτοστάτησε στη δημιουργία του "Ηρώου των πεσόντων Νίκαιας" στην πλατεία της Οσίας Ξένης το 1956. Το 1958, στα πλαίσια των πολιτικών διώξεων της κυβέρνησης***, παύεται από την θέση του Προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου.  Δυστυχώς, η κλονισμένη υγεία του, από τις κακουχίες και τα βασανιστήρια, δεν το άφησε να ζήση μια ήρεμη ζωή καθώς πέθανε σε ηλικία 55 ετών.  Σήμερα η πρώην οδός Μόργκενταου στη Νίκαια έχει μετονομαστεί προς τιμήν του σε οδό Κώστα Γέμελου.

Στις 12 Μάη 1947 αποφασίζεται από την κυβέρνηση Μαξίμου η ίδρυση του στρατοπέδου πολιτικών κρατουμένων στη Μακρόνησο, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Στο νέο «Παρθενώνα» όπως τον ονομάσαν , όπου «αναγεννάται η Ελλάς ωραιοτέρα στην ψυχή των Ελλήνων». 
Η καθημερινή ζωή των κρατουμένων ήταν αυστηρά στρατιωτική, με βάρβαρη πειθαρχεία. Δηλαδή προσκλητήρια, αναφορές, καψόνια, εγκλεισμός στα πειθαρχεία, ώρες στον ήλιο ή στη βροχή και το κρύο, βασανιστήρια, ξυλοδαρμοί και τέλος, απροσχημάτιστες δολοφονίες, με αποκορύφωμα τη μεγάλη σφαγή στο ΑΕΤΟ, το Φλεβάρη – Μάρτη του 1948. Το συσσίτιο ήταν άθλιο, το νερό ελάχιστο ή και σπάνιο, η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη ουσιαστικά ανύπαρκτη» (από τη σελίδα της ΠΕΚΑΜ).
Η ΣΦΑ  υπήρξε κι αυτή ένας εφιαλτικός τόπος στη Μακρόνησο.  Ραβδισμοί με ρόπαλα. Στειλιάρια, μπαμπού και συρματένιους βούρδουλες, φάλαγγες, ορθοστασία  φορτωμένος τα πράγματα, κάψιμο του σώματος με αναμμένο τσιγάρο, το μαρτύριο της δίψας και της πείνας. Πογκρόμ, γκρέμισμα από τους βράχους στη θάλασσα, ξεγύμνωμα και βάπτισμα στη θάλασσα και γυμνοί στο τσουχτερό κρύο, ακίνητοι στην παγωνιά και στον ήλιο και ότι άλλο συνελάμβανε ο διεστραμμένος νους των βασανιστών και των υψηλά ιστάμενων. Ο μαρτυρικός απολογισμός, κάθε φορά ήταν οι αιμοπτύσεις, τα σπασμένα πλευρά και χέρια.  Στις 18 Αυγούστου 1948, 32 ανήλικοι κρατούμενοι κάτω από το αφόρητο καθεστώς βίας αποπειράθηκαν να αυτοκτονήσουν, καταπίνοντας ουρές κουταλιών και άλλα μικροαντικείμενα…
       Το τι γινόταν στη Μακρόνησο διέσωσε ο Γιώργος Φαρσακίδης στο λεύκωμα "ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΣ" με μια σειρά σχέδια και χαρακτικά που περιγράφουν τα βασανιστήρια.  Χαρακτηριστικό είναι το συγκλονιστικό χαρακτικό που παρουσιάζεται στο βιβλίο του (σελ. 20) που δείχνει τον αείμνηστο δάσκαλο Κωνσταντίνο Γέμελο σακατεμένο από τα βασανιστήρια να περπατά μόνο με πατερίτσες! Όπως λέει ο ίδιος  η «καταγραφή – μαρτυρία, ενός τόπου και μιας εποχής, όπως τα έζησε κάποιος από κοντά». «…Οι κύκλοι της κόλασης σε μια μακάβρια σύνθεση, σε ένα βιβλίο που στάζει αίμα. Κάθε σελίδα και μια επιδρομή λύκων που ξεσκίζουν ανθρώπινες σάρκες. Ένα έργο τέχνης που σπάει το φράγμα των καιρών και της λήθης,… κραυγάζει, προειδοποιεί, ξυπνάει συνειδήσεις. Ζωγράφιζε και έβλεπε τον χάρο και έγινε τέχνη και μας ξυπνάει απότομα…».Ν. Παπαπερικλής, Ιούνης 1965.
Απόσπασμα απο το Λεύκωμα Φαρσακίδη:

Μαρτυρία Παντελή Λιότσου: [Στο τέλος Σεπτεμβρίου του 1948 με πήγαν στη ΣΦΑ κατηγορούμενο για ανθρωποκτονία. Διοικητής ήταν ο Θωμάς Σούλης ο οποίος με παρέδωσε στον αρχιβασανιστή Κοθρά, ο οποίος με έβαλε στην απομόνωση και με κρατούσε όρθιο συνεχώς. Με χτυπούσαν με ξύλα και με σιδερόβεργες συνέχεια, με έριχναν στη θάλασσα και όταν έχανε τις αισθήσεις μου, μου έριχναν νερό στις πλάτες. Συνέχεια και γύρω στο συρματόπλεγμα και σε απόσταση ο ένας από τον άλλον 50 η 80 μέτρα ήταν και άλλοι αγωνιστές, όπως ο Κώστας Γέμελος και Τσιρογιάννης, Αδάμης Αδαμόπουλος, Μάνογλου, Τατάκης και πολλοί άλλοι αγωνιστές…Απέναντι από το ΄συρμα, ήταν το σύρμα που είχαν κρατουμένους τους καθαιρεθέντες μόνιμους αξιωματικούς, οι οποίοι είχαν ενταχθεί στον ΕΛΑΣ και πολέμησαν τους κατακτητές. ΄Ηταν οι στρατηγοί Σαράφης, Μάντακας, Αυγερόπουλος και Μουστεράκης]

** Απόσπασμα από ομιλία του Γέμελου στο Δημοτικό Συμβούλιο Νίκαιας:
[Θεωρώ ότι αυτήν την στιγμή δεν είμαστε οι “ΑΠΛΟΙ”. Είμαστε οι “ΥΠΕΡΗΦΑΝΟΙ” μιας πόλης Άξιας. Είμαστε εκείνοι που ‘ρθαμε να μετρήσουμε και ξεχωρίσουμε τις μέρες… Μια, Δυο, Πέντε, Δέκα, Δεκαπέντε, Δεκαέξι…
Να τη, αυτή είναι η μέρα της Κοκκινιάς. Την γνωρίσαμε με τα μάτια όλου του κόσμου.
Την γνωρίσαμε από τα Διάσημα τιμής που της καρφίτσωσε στο στήθος η Πατρίδα.
Είναι η Μέρα που με ΒΙΑ μέτρησε τη γη της Κοκκινιάς.
Είναι η 17η Αυγούστου 1944.
Σαν καυτό σίδερο που βγαίνει μέσα από τα ουρλιαχτά των Γερμανών, ξεσχίζει την καρδιά της Κοκκινιάς η πρόσκληση του σκοτωμού, η πρόσκληση του χαμού. “Όλοι οι άνδρες στην πλατεία”. Η Κοκκινιά ματώνεται, σέρνεται πάνω στο μεγάλο, τον καυτό από την κάψα του καλοκαιριού δρόμο, για την κόλαση. Η Κοκκινιά δεν βογγά μόνον, μα και σκοτώνεται, στέκεται ορθή. Παλεύει πάνω σε μαρμαρένια αλώνια με τον χάροντα, σαν άλλος Διγενής και κερδίζει…
ΤΗ ΛΕΥΤΕΡΙΑ ΚΕΡΔΙΖΕΙ…
Σ’ ευχαριστώ πατρίδα Κοκκινιά που με έκανες να στέκουμε ορθός μπρος στους καιρούς και να κοιτάζω κατάματα τους λαούς.
Σ’ ευχαριστώ που με έκανες να μην ντρέπομαι. Σ’ ευχαριστώ για το μεγάλο Εθνικό Δίδαγμα που μας έδωσες. Πώς να αγαπάμε την Ελλάδα – να αγαπάμε υπερασπίζοντας τη λευτεριά και ανεξαρτησία της με τη θυσία μας. Σ’ ευχαριστώ Πατρίδα Κοκκινιά που με έκανες περήφανο.
Χαίρομαι που σε βλέπω μέσα στο Εθνικό Πανθεον δίπλα στο Κούγκι και στ’ Αρκάδι. Δίπλα στα Καλάβρυτα και στο Δίστομο.
Εν Νίκαια τη 14 Αυγούστου 1959    

*** Κείμενο:"Όταν η αριστερά έγινε αξιωματική αντιπολίτευση" - Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 28.05.2011
    [Στην Κοκκινιά σε μια προεκλογική περιοδεία υποψηφίων της ΕΔΑ μόνο μικρά παιδιά «ακολουθούσαν στους δρόμους και φώναζαν τα συνθήματά μας», πιθανόν γιατί οι μεγάλοι δεν θα ήθελαν να χαρακτηριστούν. Αλλά κι αυτό ήταν ένα καλό σημάδι.  Εκείνη την άνοιξη του 1958 στην τελευταία προεκλογική συγκέντρωση της ΕΔΑ στην πλατεία Κλαυθμώνος κανένας ιδιοκτήτης δεν βρέθηκε που ν' αποδεχτεί, να επινοικιάσει ή να παραχωρήσει προσωρινά το διαμέρισμά του, από το μπαλκόνι του οποίου, όπως τότε συνηθιζόταν, θα μιλούσε ο πρόεδρος του κόμματος Γιάννης Πασαλίδης.  Οι οικοδόμοι γρήγορα έφτιαξαν μια εξέδρα απ' όπου ο Πασαλίδης μίλησε ενώπιον μιας εντυπωσιακής συγκέντρωσης, όπου πολλοί συγκεντρωμένοι άναψαν κεριά για να θυμίζουν την Ανάσταση.  Η 11η Μαΐου 1958 ήταν μια μέρα που έκρυβε δυσάρεστες εκπλήξεις για το ελληνικό πολιτικό κατεστημένο και τους Αμερικανούς, καθώς οι κάλπες των γενικών βουλευτικών εκλογών ανέδειξαν την Αριστερά, για πρώτη φορά στην ιστορία της, αξιωματική αντιπολίτευση στο ελληνικό Κοινοβούλιο.
      Η επιτυχία της Αριστεράς, σε λιγότερο από εννιά χρόνια από το τέλος του εμφυλίου πολέμου, έπαιρνε ακόμα μεγαλύτερες διαστάσεις, αν σκεφτούμε ότι το πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα, εκείνη την εποχή του Μαΐου του '58, ήταν ακόμα ανώμαλο.  Ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα, στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και τον Πειραιά με τις ευρύτερες περιφέρειές τους, η ΕΔΑ αναδείχτηκε πρώτο κόμμα με ποσοστό που ξεπερνούσε συχνά το 40% (Β' Αθηνών 46,1%, Β' Πειραιά 60,8%, Α' Θεσσαλονίκης 43,4%).  Η αμερικανική CIA ανησύχησε σοβαρά από την εντυπωσιακή εμφάνιση της Αριστεράς στην Ελλάδα, που προσέχτηκε ιδιαίτερα από τη διεθνή κοινή γνώμη. Ο διευθυντής της CIA, Αλεν Ντάλες, σε σύσκεψη της Συντονιστικής Επιτροπής Επιχειρήσεων, που λειτουργούσε στο πλαίσιο του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας των ΗΠΑ, εκδήλωσε «την ανησυχία της υπηρεσίας του» για την επίδειξη δύναμης της ΕΔΑ και «υπέδειξε ότι θα βοηθούσε την Επιτροπή, αν σε δυο-τρεις εβδομάδες παρουσίαζε μια ανασκόπηση σχετικά με τους λόγους» που προκάλεσαν «αυτή τη δύναμη» της Αριστεράς στην Ελλάδα. Ο Ντάλες διευκρίνισε ότι η υπηρεσία του επίσης εργαζόταν προς την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή της ερμηνείας του ελληνικού εκλογικού φαινομένου που είχε προκαλέσει «γενική έκπληξη από την ισχυρή εμφάνιση της ΕΔΑ στις ελληνικές εκλογές».
      Η ανάδειξη της ΕΔΑ σε αξιωματική αντιπολίτευση δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα και στο ΝΑΤΟ, καθώς τα σχέδιά του έπρεπε να δίνονται προς ενημέρωση τόσο στο πρώτο όσο και στο δεύτερο κόμμα κάθε χώρας-μέλους της Ατλαντικής Συμμαχίας. Βέβαια κάτι τέτοιο δεν συνέβη.  Οι εκλογές της άνοιξης του 1958 σήμαναν έναν νέο συναγερμό για την αντιμετώπιση του «κομμουνιστικού κινδύνου». «Μέσα σ' ένα εξάμηνο από τις εκλογές εκτοπίστηκαν στον Αϊ-Στράτη περισσότερα από εκατό άτομα».  Αντιπροσωπεία της ΕΔΑ επισκέφτηκε τον υπουργό παρά τη προεδρία της κυβερνήσεως Κ. Τσάτσο για να εκφράσει τις ανησυχίες του κόμματος.  Ο Τσάτσος, που έγινε αργότερα Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ήταν ειλικρινής και απευθυνόμενος προς τους συνομιλητές του είπε:
«Ακούστε, κύριοι. Τα κράτη της Δύσης διαθέτουν ως ανασχετικά φράγματα κατά του κομμουνιστικού κινδύνου τον καθολικισμό και τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Εμείς δεν διαθέτουμε τίποτα απ' αυτά. Δεν πρόκειται να σταυρώσουμε τα χέρια και να παραδοθούμε. Θα σας αντιμετωπίσουμε με τα σώματα ασφαλείας και τα άλλα όργανα του κράτους...»]

Τετάρτη, 13 Σεπτεμβρίου 2017

Όταν η Τέχνη συναντά την Πολιτισμική Κληρονομιά: Μια διεθνής ζωγράφος πρωτοστατεί στη διάσωση του Εμβληματικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας

    «Δεν είναι η ιδέα ότι είναι σημαντική, αλλά μάλλον η εκτέλεση μιας έννοιας που είναι πιο σημαντική στην τέχνη και την ζωγραφική».  Με αυτά τα λόγια η καταξιωμένη ζωγράφος σε διεθνές επίπεδο Joanna Kordos, με σημαντικές εκθέσεις ανά τον κόσμο, μας εισάγει στον μαγικό κόσμο της τέχνης της.  Η τέχνη της Ιωάννας είναι ένα ταξίδι μέσα από τις εμπειρίες της ζωής που κατακλύζουν την ανθρώπινη προσπάθεια, σε μια αέναη διαδικασία πνευματικής και καλλιτεχνικής ολοκλήρωσης.  Γόνος Ελλήνων μεταναστών, από τον οικισμό Κάτω Αμπελόκηποι Μεσσηνίας, που εγκαταστάθηκαν στην Αυστραλία στα μέσα της δεκαετίας του 1950, η Ιωάννα μέσα από το έργο της αντικατοπτρίζει την ελληνική κληρονομιά της.  Καθορίζοντας τον εαυτό της ως ρομαντικό σουρεαλιστή, η Ιωάννα εμπνέεται από ρομαντικούς καλλιτέχνες και ποιητές, που ύμνησαν την έννοια του αγώνα και της ελευθερίας, όπως ο Delacroix, o Oscar Wilde και ο Lord Byron.  Το ανθρώπινο δημιουργικό πνεύμα οραματίζεται επίσης στο μεγάλο τρίπτυχο πορτραίτο που έχει δημιουργήσει η Ιωάννα για τον οικουμενικό έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη και το οποίο κοσμεί από το 2003 την οικία του.  Η Ιωάννα χρησιμοποιώντας παραδοσιακές παλιές τεχνικές και μελετώντας ζωγράφους της φλαμανδικής σχολής, οι πίνακες εκπέμπουν ένα λαμπρό και βαθύ χρώμα. Χαρακτηρίζονται από τολμηρότητα, θεατρικότητα και εκφραστικότητα ενώ αποπνέουν μελαγχολικά και νοσταλγικά στοιχεία. 
      Στα πλαίσια της καινοτόμου και δημιουργικής καλλιτεχνικής δράσης της, η μεγάλη διεθνής ζωγράφος πρωτοστατεί στην σημαντική εκστρατεία που αφορά τη διάσωση του ιστορικού Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων Μεσσηνίας.      Αξίζει να σημειωθεί ότι το Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αμπελοκήπων ιδρύθηκε βάσει Βασιλικού Διατάγματος του 1921 και η κατασκευή του ανάγεται την διετία 1932-34, με βάση πρότυπο αρχιτεκτονικό σχέδιο αγροτικού μονοτάξιου διδακτηρίου της δεκαετίας του 1920 του  Αρχιτεκτονικού Γραφείου του τότε Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως.  Το σχολείο εγκαινιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 1935 και τον Οκτώβριο του 1941, εν μέσω κατοχής, με απόφαση της επαρχιακής επιτροπής του ΕΑΜ Πυλίας αποτέλεσε το αρχηγείο της Εθνικής Αντίστασης Νότιας Μεσσηνίας, λόγω της ιδιαίτερης γεωγραφικής θέσης του οικισμού.  Έτσι, για το χρονικό διάστημα 1941-44 αποτέλεσε την έδρα του αγώνα και των συμβουλίων των Διοικητικών Υπηρεσιών της Εθνικής Αντίστασης, επιτελώντας έτσι ένα ιστορικό έργο στον αγώνα για την ελευθερία.  Σήμερα, στα πλαίσια της προσπάθειας διάσωσης του εμβληματικού κτηρίου, η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Πελοποννήσου και Νοτίου Ιονίου του Υπουργείου Πολιτισμού έχει ξεκινήσει τις απαιτούμενες διαδικασίες για τον χαρακτηρισμό του κτηρίου ως «Διατηρητέου Νεωτέρου Μνημείου». 
      Έτσι, πυρήνας πολιτισμού και δημιουργικής δράσης ο οικισμός, από τα πρώτα κιόλας μεταεπαναστατικά χρόνια, σημαντικό κέντρο της προβιομηχανικής εποχής με πλήθος νερόμυλων αλλά και ο βασικός πυρήνας της Εθνικής Αντίστασης της νότιας Μεσσηνίας κατά την περίοδο 1941-44, αποτέλεσε το πλαίσιο των ιστορικών και πολιτισμικών καταβολών της Ιωάννας, που αυτές τις μέρες παρουσιάζει ένα μοναδικό και συμβολικό ζωγραφικό πίνακα με θέμα το εμβληματικό σχολείο.  Συγκεκριμένα, η Ιωάννα επέλεξε συμβολικά την 11 Σεπτεμβρίου 2017, ημέρα επιστροφής των μαθητών στα σχολεία της Ελλάδας, για να παρουσιάσει επίσημα το ζωγραφικό της έργο στο κοινό της Αυστραλίας και της Ελλάδας. Επιστροφή στο ιστορικό σχολειό, επιστροφή στην ιστορία, επιστροφή στον πολιτισμό. Αυτό το λεκτικό τρίπτυχο, θα μπορούσαμε να πούμε, ότι,  ίσως συμπυκνώνει την ουσία του ζωγραφικού έργου.  

     Στοιχεία της ιδιαίτερης φύσης της περιοχής, όπως υπέροχα αγριολούλουδα και μικρά πολύχρωμα πουλιά, συνθέτουν το περιβάλλον του εμβληματικού σχολείου που αναπτύσσεται στο υπέροχο καλλιτεχνικό έργο, ενώ ιδιαίτερα χρώματα του γεωγραφικού περιβάλλοντος σκιαγραφούν το ιδιαίτερο έργο της.  Μια αίσθηση Αναγέννησης πλημμυρίζει αυτό το μοναδικό ζωγραφικό έργο, καθώς μια μικρή φωλιά πουλιών, με νεοσσούς που αναμένουν με ανοικτό το στόμα την τροφή της μητέρας τους, γεννά μια αίσθηση ελπίδας και προσμονής. Έτσι, η αίσθηση που αποπνέει ο πίνακας, ότι η δημιουργία και η ζωή δεν σταματά ποτέ, ενεργοποιεί ιδιαίτερους συμβολισμούς τόσο της ιστορίας του κτηρίου όσο και της άμεσης ανάγκης διάσωσής του.
      Στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα το ζωγραφικό έργο θα εκτεθεί σε διαδικτυακό οίκο δημοπρασιών ζωγραφικών έργων τέχνης, ενώ τα χρήματα που θα συγκεντρωθούν από την πώληση του πίνακα θα διατεθούν από την διεθνή ζωγράφο για την διάσωση του εμβληματικού σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων.  Παράλληλα, αριθμημένα συλλεκτικά αντίτυπα του έργου με την υπογραφή της ζωγράφου θα διατεθούν έναντι συμβολικής τιμής για τον ίδιο σκοπό. 
      Σύμφωνα με την διεθνή ζωγράφο, ο πίνακας αυτός αποτελεί και ένα μικρό φόρο τιμής στα παιδιά που φοίτησαν στο ιστορικό σχολείο, αλλά λόγω των ιδιαίτερων κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών της εποχής δεν κατάφεραν να ολοκληρώσουν τον κύκλο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης.  Είναι χαρακτηριστικό ότι ένα μεγάλο μέρος των παιδιών που φοίτησαν στο σχολείο, ειδικότερα των κοριτσιών, μετά από ένα ή δύο χρόνια πρωτοβάθμιων σπουδών εγκατέλειπαν «βίαια» το σχολείο, καθώς οι ανάγκες και η οικονομική δυσπραγία των οικογενειών τους δεν άφηναν περιθώρια στην συνέχεια της φοίτησής τους (ανάμεσα σε αυτά τα παιδιά ήταν και η μητέρα της μεγάλης ζωγράφου).  Τέλος, ο πίνακας αυτός, σύμφωνα με την Ιωάννα αφιερώνεται στους οικονομικούς μετανάστες του οικισμού, που φοίτησαν στο ιστορικό σχολείο και στη συνέχεια, κατά τις δύσκολες δεκαετίες για την χώρα του 1950 και 1960 αναγκάστηκαν να αφήσουν την πατρίδα τους και να αναζητήσουν την μοίρα τους, τόσο στην μακρινή Αυστραλία, όσο και στις ΗΠΑ και τον Καναδά.
      Ελπίζουμε, αυτή η συμβολική και συνάμα ιστορική πρωτοβουλία της διεθνής ζωγράφου, να αποτελέσει το έναυσμα για την νέα γενιά που κατάγεται από τον ιστορικό οικισμό των Κάτω Αμπελοκήπων, ώστε να βοηθήσει με κάθε τρόπο στην ανάδειξη και διάσωση του ιστορικού σχολείου, που αποτελεί ένα σημαντικό τοπόσημο της Μεσσηνίας, αλλά και τον βασικό πυλώνα της πολιτισμικής κληρονομιάς αυτού του μικρού και συνάμα ιστορικού οικισμού.

Δημοσθένης Κορδός                                                                                                  
Υποψήφιος Διδάκτωρ Πολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου 

* Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα "Θάρρος" της Μεσσηνίας, 13.09.2017

Τετάρτη, 6 Σεπτεμβρίου 2017

Περί του ‘‘ π ο σ ώ ς’’ και άλλων συναφών

Του Θ. Κ. Μπλουγουρά, φιλολόγου.
-------------
Διαβάζω, ξαναδιαβάζω στον γουτεμβεργιανό(=έντυπο) λόγο τη φράση: ‘Π ο σ ώ ς με ενδιαφέρει αν αληθεύει το…’ – και λοιπά και λοιπά. Το συναντώ πολλές φορές. Και μάλιστα από κοντυλοφόρους σπαθιά!
Επειδή έχω κι άλλα συναφή συναντήσει σε υπηρεσιακά χαρτιά και αναφορές*, επιχειρώ ένα ξεκαθάρισμα.
Τα αρνητικά αοριστολογικά(αντωνυμίες, επιρρήματα), που αρχίζουν από τα ‘ψιλά’ λεγόμενα ως προς την πνοή σύμφωνα της αλφαβήτας μας: κ, π, τ { ‘κα, πι, τα’ τα λέμε στη διδακτική πράξη (κου που του λέει το…θρανίο)}, όπως τα ‘‘κανείς/κανένας/καθόλου’’, ‘‘ποτέ/πουθενά/ποσώς’’, ‘‘τίποτα/τίποτε’’, όταν χρησιμοποιούνται ως απαντήσεις σε ανάλογες, ρητές ή εννοούμενες, ερωτηματικές προτάσεις, εκφέρονται: α) μονολεκτικώς – σωστά, β) περιφραστικώς χωρίς αρνητικό μόριο – λάθος και γ) περιφραστικώς με αρνητικό μόριο – σωστά, είτε αυτό έπεται είτε προηγείται του αοριστολογικού. Ιδού:
Ι
Το κ στις απαντήσεις
Ερώτηση: Ποιος απουσιάζει;
Απάντηση: α) Κανένας. (Σωστό). β) Κανένας απουσιάζει. (Λάθος). γ) Κανένας δεν απουσιάζει. (Σωστό). Ή: Δεν απουσιάζει κανένας. (Σωστό).

Ερώτηση: Σε απασχολεί το θέμα;
Απάντηση: α) Καθόλου. (Σωστό). β) Καθόλου με απασχολεί. (Λάθος). γ) Καθόλου δε με απασχολεί.(Σωστό). Ή: Δε με απασχολεί καθόλου. (Σωστό).
ΙΙ
Το π στις απαντήσεις
Ερώτηση: Θα μας επισκεφτείς;
Απάντηση: α) Ποτέ! (Σωστό). β) Ποτέ θα σας επισκεφτώ! (Λάθος) γ) Ποτέ δε θα σας επισκεφτώ!(Σωστό), Ή: Δε θα σας επισκεφτώ ποτέ! (Σωστό).

Ερώτηση: Πού πήγες;
Απάντηση: α) Πουθενά. (Σωστό). β) Πουθενά πήγα. (Λάθος). γ) Πουθενά δεν πήγα. (Σωστό). Ή: Δεν πήγα πουθενά. (Σωστό).
Ερώτηση: Σε ενθουσίασε το άρθρο μου;
Απάντηση: α) Ποσώς! (Σωστό). β) Ποσώς με ενθουσίασε! (Λάθος). γ) Ποσώς δε με ενθουσίασε! (Σωστό). Ή: Δε με ενθουσίασε ποσώς! (Σωστό).
ΙΙΙ
Το τ στις απαντήσεις
Ερώτηση: Τι έκαμες;
Απάντηση: α) Τίποτα. (Σωστό). β)Τίποτα έκαμα. (Λάθος). γ)Τίποτα δεν έκαμα. (Σωστό). Ή: Δεν έκαμα τίποτα. (Σωστό).

Ερώτηση: Τι συλλογιέσαι; Έχεις τίποτε;**
Απάντηση: α) Μπα, τίποτε. (Σωστό). β) Μπα, τίποτε έχω. (Λάθος). γ) Μπα, τίποτε δεν έχω.(Σωστό). Ή: Μπα, δεν έχω τίποτα. (Σωστό).
Σωστές απαντήσεις είναι οι α και γ. Η απάντηση β είναι λάθος.
Επειδή την αφορμή γι’ αυτό το ξεκαθάρισμα, όπως το είπα, την έδωσε το ‘ποσώς’, παραθέτω και μαρτυρίες: α) Από τον Ερωτόκριτο του Κορνάρου:
«Ποσώς δεν αναπαύγεται, μ’ όλο κουλουμουντρίζει»*** Α, στ. 1619
«Ποσώς δεν εσαλεύτηκε, σαν καρφωμένος μοιάζει» Β, στ. 1394
«Κείνοι ποσώς δεν το δειλιούν, μα τσ’ άλλους φοβερίζει» Δ, στ. 1796
«Ποσώς δεν έχου ανάπαψι, δεξά ζερβά πηδούσαν» Δ, στ. 1807
«Κείνη τη νύχτα ο Ρώκριτος ποσώς δεν εκοιμήθη» Ε, στ. 705
β) Από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Διον. Σολωμού, σχεδίασμα VI:
«Χωρίς ποσώς γης, ουρανός και θάλασσα να πνένε».
γ) Από τα «Εύθυμα και Σοβαρά» του Δημ. Ψαθά, αρχείο των ‘ΝΕΩΝ’, σελ. 102.
«Χωρίς να νοιάζεται ποσώς για τις τσουχτερές τιμές του καταλόγου».
δ) Από το μυθιστόρημα ‘Νίκη’ του Χρ. Χωμενίδη, εκδ. Πατάκη 2014, σελ. δ1) 383: «…δεν αλληλοχωνεύονταν ποσώς»۰και δ2) 408: «Δεν είχε άλλωστε ποσώς εκτιμηθεί ο θρίαμβος εκείνος».

{Ιδεασμός για το κανείς, καμία, κανένα κλπ: Νεοελληνική Γραμματική (της δημοτικής), ΟΕΣΒ 1941, Μαν . Τριανταφυλλίδη, § 782}.
Στα υπό τα στοιχεία β και γ παραδείγματα η άρνηση είναι στο ‘χωρίς να’.

* Από επίσημη αναφορά: «Κανείς μαθητής απουσίασε» - προφανώς μεταφράστηκε το ‘ουδείς’ σε κανείς και…τέρμα!
** Μεταξύ του τίποτα και του τίποτε δε φαίνεται να υπάρχει διαφορά.
*** Κουλουμουντρίζω = κουτρουβαλώ, τουμπάρω.
#

Δευτέρα, 4 Σεπτεμβρίου 2017

Γεώργιος Κ. Ανδρόπουλος: Ο Ήρωας "μαθητής" της Μικρασιατικής Εκστρατείας

Εβδομαδιαία Εφημερίδα "Μεσσηνιακός Λόγος , 31.08.2017
       

Όνομα: Ανδρόπουλος Γεώργιος (1904-1921)*
Όνομα Πατρός: Ανδρόπουλος Κωνσταντίνος του Ιωάννη (έτος γεννήσεως: 1872).
Ονόματα αδερφών: Παναγιώτης {(Γεννήθηκε το 1903, τελέιωσε το Δημοτικό Σχολέιο Μηλίτσας το 1918 και κατά την περίοδο του μεσοπολέμου μετοίκησε στην Πύλο, άλλαξε το επώνυμό του σε Ανδρεόπουλος και ασχολήθηκε με το εμπόριο), Ελένη (Γενήθηκε το 1900, παντρέυτηκε τον Ευστάθιο Κορδό και απέκτησαν 4 παιδιά)}. Αξίζεί να σημειώσουμε, ότι, η διεθνής ζωγράφος Joanna Kordos που πρωτοστατεί στην εκστρατεία διάσωσης του Δημοτικού Σχολείου Κάτω Αμπελοκήπων, είναι εγγονή της Ελένης Ανδροπούλου-Κορδού.
Βαθμός: Στρατιώτης
Έτος Γεννήσεως: 1904
Τόπος Γεννήσεως: Κάτω Μηνάγια 
Πολεμική περίοδος: Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922
Ημερομηνία Θανάτου: 12 Αυγούστου 1921
Περιγραφή Θανάτου: Άγνωστος

Μαθητολόγιο Δημοτικού Σχολείου Μηλίτσας (Σχολικό Έτος 1913-14), Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους
      *Ο Γεώργιος Ανδρόπουλος γεννήθηκε στον οικισμό Κάτω Αμπελόκηποι το 1904.  Ολοκλήρωσε την πρωτοβάθμια εκπαίδευση τον Ιούνιο του 1920, παίρνοντας το απολυτήριο του από το Δημοτικό Σχολείο Μηλίτσας.  Στη συνέχεια, σε κάποιες από τις τμηματικές επιστρατεύσεις του Ελληνικού Στρατού, βρέθηκε στην Μικρά Ασία σε ηλικία 17 ετών! Αξίζει να σημειώσουμε ότι από τον Αύγουστο του 1917 άρχισε να γίνεται τμηματικά επιστράτευση του Ελληνικού Στρατού, η οποία σημείωσε σημαντική επιτυχία, παρά τις δυσχέρειες που αντιμετώπισε στα αρχικά της στάδια. Η επιστράτευση συνεχίστηκε τμηματικά μέχρι το 1922, οπότε έληξε η εκστρατεία του Ελληνικού Στρατού στη Μικρά Ασία. 
      Η συνολική δύναμη του στρατού, κατά την κορύφωση της επιστρατεύσεως, το καλοκαίρι του 1921, ξεπέρασε τους 300.000 άνδρες. Αν και στα αρχεία του Γενικού Επιτελείου Στρατού γίνεται αναφορά μόνο στην ημερομηνία θανάτου του (12.08.1921), μελετώντας τα πολεμικά γεγονότα που συντελέστηκαν τον Αύγουστο του 1921 στο Μικρασιατικό μέτωπο, καταλήγουμε με μεγάλη βεβαιότητα ότι ο Ανδρόπουλος βρέθηκε στην προέλαση του ελληνικού στρατού προς την Άγκυρα, η οποία όμως τερματίστηκε άδοξα στην  ατυχή μάχη στο Σαγγάριο ποταμό τον Αύγουστο του 1921.
      Έτσι σύμφωνα με όλα τα ιστορικά στοιχεία ο Ανδρόπουλος έπεσε νεκρός στην λυσσαλέα μάχη του Ταμπούρ Ογλού στα υψώματα Τουρμπέ-Τεπέ.  Σχεδόν 100 χρόνια μετά, είναι χρέος και τιμή να δημιουργηθεί ένα μνημείο πεσόντων στον οικισμό Κάτω Αμπελόκηποι για αυτούς που έπεσαν ηρωικά για την πατρίδα και το Εικονικό Μουσείο Πολιτισμού Νότιας Μεσσηνίας θα αναλάβει πρωτοβουλία για την δημιουργία μνημείου πεσόντων στον οικισμό.

Η μάχη στο Σαγγάριο
Σύνοψη των πολεμικών γεγονότων ημέρας θανάτου του Ανδρόπουλου (12/8/1921): 
1η και η 2η μεραρχία καταλαμβάνουν τις ισχυρές οχυρές θέσεις Τουρμπέ Τεπέ, Κανλί Γκιόλ και Ιντζιρλί. Έπειτα από λίγες ώρες, όμως, εκδηλώνεται ισχυρή τουρκική αντεπίθεση. Οι τουρκικές δυνάμεις ανακαταλαμβάνουν τις θέσεις Τουρμπέ Τεπέ και Ιντζιρλί, με βαρειές  απώλειες και από τις δύο πλευρές. Η 7η μεραρχία δημιουργεί προγεφύρωμα στην ανατολική όχθη του Σαγγάριου, το οποίο όχι μόνον κατορθώνει να κρατήσει, αλλά και διευρύνει. Μέχρι το βράδυ, ύστερα από σκληρές μάχες, το Γ' Σώμα Στρατού καταλαμβάνει το νότιο τμήμα του Κιζίλ Τεπέ.

Το χρονικό της μάχης Ταμπούρ Ογλού (11 - 14 Αυγ 1921)

ΕΠΙΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ Α’ΣΣ ΠΡΟΣ ΑΓΚΥΡΑ



Η Επιθετική ενέργεια της ΙΙας Μεραρχίας Πεζικού

      Από τις απογευματινές ώρες της 11ης Αυγούστου 1921 το Α’ ΣΣ, (Υποστράτηγος Κοντούλης Α.) επιτίθεται σε ολόκληρο το μέτωπο βορείως του χειμάρρου Γκεούκ-Κατραντζί, παραποτάμου του Σαγγάριου ποτ. για την κατάληψη των καλά οχυρωμένων και επανδρωμένων Τουρκικών θέσεων. Στην περιοχή δεσπόζουν τα υψώματα Ιτζιρλί, Τουρμπέ-Τεπέ (υψ. 1322) και Δίδυμοι Λόφοι. Η τοποθεσία ευνοεί την αμυντική οργάνωση του εδάφους στην οποία έχουν επιδοθεί από καιρό οι Τούρκοι. Εκτεταμένα ακάλυπτα πρανή (400 - 500 μ.) ευνοούν τα θεριστικά πυρά των πολυβόλων. Το τουρκικό Πυροβολικό έχει καλώς επισημάνει όλες τις πιθανές θέσεις αναπτύξεως και παρατηρήσεως του πυροβολικού της επιθέσεως, καθώς και τις πιθανές ζώνες προσπελάσεως και επιθέσεως του πεζικού. Οι προ της τοποθεσίας αμύνης φραγμοί του, ήσαν πυκνοί, έγκαιροι και αποτελεσματικοί. Έναντι του Α’ ΣΣ αμύνονται οι ΙΙα και ΙΙΙη Τουρκικές Ομάδες Μεραρχιών με 6 Συνολικά Μεραρχίες Πεζικού. Υπό της Τουρκικής Διοικήσεως έχει επιβληθεί μια σιδηρά πειθαρχία πυρός, όποιος δε εγκαταλείψει τις θέσεις του άνευ διαταγής, φονεύεται επί τόπου.
      Η πολύνεκρη μάχη που έλαβε χώρα εκεί, στα πλαίσια των επιχειρήσεων του Σαγγαρίου ποτ. πήρε την ονομασία μάχη του Ταμπούρ - Ογλού από το όνομα του μικρού Τουρκικού χωριού που βρίσκεται
δύο χιλιόμετρα βορείως του χειμάρρου Γκεούκ Κατραντζί.  Το Α’ ΣΣ εκδήλωσε την επίθεσή του με την ΙΙα Μεραρχία Πεζικού (Συνταγματάρχης Βαλέττας Γ.) αριστερά κατά των Διδύμων λόφων και του Τουρμπέ Τεπέ, την Ιη Μεραρχία Πεζικού (Συνταγματάρχης Φράγκου Αθ.) δεξιά κατά των υψωμάτων Ιντζιρλί, και την ΧΙΙη Μεραρχία Πεζικού (Συνταγματάρχης Καλλιδόπουλος Περικλής) σαν εφεδρεία κυρίως προσανατολισμένη στον τομέα της ΙΙας ΜΠ. Όπως καθίσταται σαφές, η επίθεση εκδηλώθηκε με αναλογία δυνάμεων 2:1 υπέρ του αμυνόμενου.  
Μικρασιατικό μέτωπο: Σπάνια Φωτογραφία με νεκρούς  Έλληνες στρατιώτες στο πεδίο της Μάχης
      Η ΙΙα ΜΠ, η Μεραρχία της Κυρίας Προσπαθείας, αφού απέτυχε να καταλάβει τους αντικειμενικούς σκοπούς της το απόγευμα και την νύκτα της 11ης Αυγ, επιτίθεται από το πρωί της 12ης Αυγ, υποστηριζόμενη από το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού του Σώματος κατά του υψώματος Τουρμπέ-Τεπέ με το 34ο ΣΠ (Συνταγματάρχης Διαλέτης Δημοσθένης), και κατά των Διδύμων Λόφων με το 7ο ΣΠ (Συνταγματάρχης Παπανικολάου Δημ.), ενώ το 1ο ΣΠ (Συνταγματάρχης Ροντήρης Κ.) παραμένει εφεδρεία.  Μέχρι 09:40 το 34ο ΣΠ με τα τρία Τάγματά του, το Ι/34 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Λέλος Γ.), το ΙΙ/34 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Σπανοβαγγέλης Θρ.) και το ΙΙΙ/34 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Κατσάνης Γ.) κατορθώνει παρά τις σοβαρότατες απώλειες να καταλάβει το Τουρμπέ-Τεπέ και να το διατηρήσει παρά τις λυσσαλέες Τουρκικές άμεσες αντεπιθέσεις, ενώ το 7ο ΣΠ έχει καθηλωθεί προ του αδιαπέραστου φραγμού του Πυροβολικού και των ισχυρών δυνάμεων Πεζικού των Διδύμων Λόφων.... Περί την 15:30 ο αγών ευρίσκεται εις την οξυτέραν του φάσιν. Τα κατέχοντα το Τουρμπέ-Τεπέ τμήματα, υφίστανται σοβαράς απωλείας. Η κωνοειδής κορυφή του υψώματος, επί της οποίας οι Τούρκοι έχουν συγκεντρώσει τα πυρά του Πυροβολικού των, σφυροκοπείται ανηλεώς και φαίνεται φλεγομένη εκ της μεγάλης πυκνότητος των εκρήξεων. Τα τμήματα, υφιστάμενα βαρείας απωλείας, είναι αδύνατον να παραμείνουν περισσότερον επ΄ αυτής και αποσύρονται νοτιώτερον επί κεκαλυμμένων σχετικώς θέσεων. Το 34ο ΣΠ ενισχυθέν με το Ι/46 ΤΠ της ΧΙΙης ΜΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Παπαβασιλείου Αλεξ) (Σημ. Η ΙΙα ΜΠ έχει διαθέσει την εφεδρεία της για την ασφάλεια πλευρών της διατάξεως της και δεν μπορεί να ενισχύσει τα Συντάγματά της) επιχειρεί την 18:00 επιθετική επιστροφή και ανακαταλαμβάνει το ήμισυ του μόλις προ ολίγου εγκαταλειφθέντος εδάφους. Άμεσος όμως τουρκική αντεπίθεσις το επαναφέρει στις θέσεις εξορμήσεως. Εκεί συγκρατείται σταθερά ενισχυθέν εγκαίρως και από το ΙΙ/41 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Καραγιάννης Δημ.). Καθ’ όν χρόνον εξελίσσετο ο επί του Τουρμπέ-Τεπέ αιματηρός αγών, το 7ο ΣΠ με το Ι/7 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Γραββάνης Χαρ.) το ΙΙ/7 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Χατζόπουλος Πλουτ.) και το ΙΙΙ/7 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Σγουμπάκος Παν.) εξαπέλυε νέαν επίθεσιν κατά των Διδύμων Λόφων. Μετά μικράν όμως προχώρησιν, καθ’ ήν τα τμήματα του εθερίσθησαν κυριολεκτικά υπό των πολυβόλων, καθηλώθη και πάλιν εις 600 μ. περίπου απόστασιν εκ των Τουρκικών χαρακωμάτων. Αι απώλειαι του Συντάγματος κατά την βραχείαν ταύτην προώθησιν υπήρξαν λίαν σοβαραί. Ολόκληραι γραμμαί ακροβολιστών και μέγας αριθμός στελεχών ετέθησαν εκτός μάχης. Την μεγαλυτέραν φθοράν υπέστη το ΙΙ/7 ΤΠ, όπερ εξεμηδενίσθη, φονευθέντος και του Διοικητού του Ταγματάρχου Χατζοπούλου Π. Εκ του ιδίου Τάγματος εφονεύθησαν πολλοί άλλοι Αξιωματικοί και οπλίτες ενώ οι υπόλοιποι, πλην ελαχίστων, ετραυματίσθησαν. Το 1ο ΣΠ επιχειρήσαν να επιτεθεί ταυτοχρόνως μετά του 7ου ΣΠ, καθηλώθη σχεδόν αμέσως. Οι Τούρκοι εκμεταλλευόμενοι την αποτυχίαν της επιθέσεως, αντεπετέθησαν αμέσως κατά του 7ου ΣΠ, αλλ’ αποκρουσθέντες υπεχρεώθησαν να επανέλθωσιν εις τα χαρακώματά των, αφού εγκατέλειψαν σεβαστόν αριθμόν νεκρών. Εις την επιτυχή απόκρουσιν της Τουρκικής αντεπιθέσεως, συνετέλεσε κατά πολύ η εύστοχος βολή της ΙΙβ Μοίρας Ορεινού Πυροβολικού (Διοικητής Ταγματάρχης Κώττας Σωτ.)...Την 19:00 η πρώτη ημέρα της μάχης είχε λήξει. Τα Συντάγματα λόγω της μεγάλης φθοράς των ζήτησαν την αποστολήν ενισχύσεων προς συμπλήρωσιν των κενών. Η ΙΙα ΜΠ «αδυνατούσα να ικανοποιήσει την αίτησιν των Μονάδων της, εγνώρισεν εις ταύτας οτι έδει να περιορισθώσιν εις την δύναμιν ήν διέθετον.»Το Α’ ΣΣ την 02:00 της 13 Αυγούστου διατάσσει επανάληψιν των επιθέσεων για την επομένη. Η ΙΙα ΜΠ μέχρι τις απογευματινές ώρες της 13ης Αυγ ουδεμία ενέργεια εξεδήλωσε.... Την 17:30 τα τρία συμπαρατεταγμένα Συντάγματά της εξορμούν ταυτοχρόνως και ο αγών γενικεύεται σφοδρός εφ’ ολοκλήρου του μετώπου της Μεραρχίας... Εις το δεξιόν, το 34ο ΣΠ ενισχυθέν και δια του ΙΙ/41 ΤΠ (από την προηγουμένην), επιτίθεται ακράτητον και αναρριχάται επί των βραχωδών εξάρσεων του Τουρμπέ-Τεπέ. Το μείζον μέρος του Πυροβολικού της Μεραρχίας και οι δυο Μοίρες της ΧΙΙης ΜΠ υποστηρίζουν την προσπάθειάν του. Οι Τούρκοι αμύνονται μετά πείσματος, αλλά η αντίστασίς των κάμπτεται προ της ορμητικής εφόδου. Η κωνοειδής κορυφή καταλαμβάνεται διά της λόγχης και η κατοχή της την φοράν αυτήν είναι οριστική. Αι εξαπολυθείσαι αλλεπάλληλοι αντεπιθέσεις προς επανάκτησίν της απεκρούσθησαν με σοβαράς απωλείας δια τους Τούρκους. Εις το κέντρον το 1ο ΣΠ με το Ι/1 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Ζαβός Αριστ.), το ΙΙ/1 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Δρομάζος Γ.) και το ΙΙΙ/1 ΤΠ (Διοικητής Ταγματάρχης Σκλήρης Αναστ.) καταλαμβάνει δεσπόζοντα λόφον, αλλά δέχεται ισχυράν αντεπίθεσιν και τον εγκαταλείπει.
      Ήδη μετά την σταθεροποίησιν των θέσεων του 34ου ΣΠ επί του Τουρμπέ-Τεπέ, η προσοχή της Μεραρχίας συγκεντρώνεται στο αριστερό της έναντι του οποίου οι Τούρκοι διατηρούν συνεχώς τας θέσεις των. Το 7ο ΣΠ, όπερ μετά μικράν προχώρησιν έχει και πάλιν καθηλωθεί, ενισχύεται διά των πυρών της ΙΙΙ/Α’ ΜΠΠ (Δκτής Ταγματάρχης Σπυρακόπουλος Ι.) και διατάσσεται να ενεργήσει το ταχύτερον προς κατάληψιν των Διδύμων Λόφων. Ο Διοικητής του Συντάγματος Συνταγματάρχης Παπανικολάου Δημ., προβλέπων βεβαίαν αποτυχίαν, εάν η επίθεσις ελάμβανεν χώραν επί της αυτής κατευθύνσεως, με αμετάβλητον το σχέδιον ενεργείας και υπό χειροτέρας συνθήκας, λόγω μειώσεως της ισχύος της μονάδος του εκ των σοβαρών απωλειών και της συμπτύξεώς της εις δυο Τάγματα, εζήτησε να επιτεθεί την νύκτα. Ώραν επιθέσεως πρότεινε την 03:00 της επομένης, 14ης Αυγούστου, φρονών ότι ούτω θα απέφευγε τας πολλάς αντεπιθέσεις. Η ΙΙα Μεραρχία ενέκρινε μεν την αναβολήν της επιθέσεως δια την νύκτα, αλλ’ ώρισεν ώρα εκτελέσεως την 23:00 της ιδίας ημέρας. Της εξορμήσεως θα προηγείτο βολή πυροβολικού βραχείας διαρκείας. Αλλ’ ο Διοικητής του Συντάγματος είχεν λάβει απόφασιν να παραβή εν ανάγκη την διαταγήν της Μεραρχίας, προκειμένου να εφαρμόσει το συλληφθέν υπ’ αυτού σχέδιον επιθέσεως. Όταν δε την 23:00 το Πυροβολικό εξετέλεσεν την βολήν προπαρασκευής, το 7ο ΣΠ δεν εξώρμησεν με την δικαιολογίαν ότι δεν ήτο ακόμη έτοιμον. Την 01:00 της 14ης Αυγούστου, η βολή προπαρασκευής επανελήφθη, αλλά και πάλιν το Σύνταγμα δεν εξώρμησε προβάλλον την αυτήν δικαιολογίαν. Η Διοίκησις του Συντάγματος είχε προωθήσει εν τω μεταξύ τα δυο τάγματα αθορύβως, υπό την κάλυψιν του σκότους, μέχρις αποστάσεως 250 μέτρων περίπου απο τα Τουρκικά χαρακώματα. Όταν δε η βολή του Πυροβολικού επανελήφθη την 03:00 δια τρίτην φοράν, τα τάγματα εξώρμησαν αποφασιστικώς και δι’ ενός άλματος κατέλαβαν εντός ελαχίστου χρόνου τους Διδύμους Λόφους, με απώλειαν πέντε μόνον ανδρών.
      Η επιτυχής και σχεδόν αναίμακτος έκβασις της επιχειρήσεως, ωφείλετο κατά τας καταθέσεις των συλληφθέντων αιχμαλώτων, εις το γεγονός ότι οι Τούρκοι, ευρισκόμενοι εις τας θέσεις αναμονής, όταν την 23:00 εβλήθη η πρώτη προπαρασκευαστική βολή, έσπευσαν και κατέλαβαν τις θέσεις μάχης, έτοιμοι προς άμυναν. Μετ’ αναμονήν χρόνου τινός απεσύρθησαν εις τας θέσεις αναμονής εφ’ όσον επείσθησαν ότι δεν επρόκειτο περί επιθέσεως. Με την εκτέλεσιν της δευτέρας βολής, άλλοι μεν κατέλαβαν τας θέσεις μάχης, άλλοι δε όχι. Όταν επανελήφθη η βολή την 03:00, δια τρίτην φοράν, ουδείς έσπευσεν εις τας θέσεις μάχης, επειδή ενομίσθη ότι αι βολαί εγένοντο με σκοπόν να τους κρατήσουν καθ’ όλην την νύκταν εν εγρηγόρσει και τους καταπονήσουν. Τοιουτοτρόπως κατά την εκτέλεσιν της εφόδου τα χαρακώματα ευρέθησαν κενά. Οι Τούρκοι αιφνιδιασθέντες πλήρως δεν κατώρθωσαν να προβάλλουν αντίστασιν. Η ανατροπή των υπήρξε τόσο ταχεία και απροσδόκητος, ώστε ουδέ καν εγένετο αμέσως αντιληπτή. Ο Διοικητής του 56ου Τουρκικού ΣΠ, προπορευόμενος της διατεθείσης εις τον τομέα τούτον μονάδος του, ευρέθη εντός των γραμμών του 7ου ΣΠ και συνελήφθη αιχμάλωτος μετά των συνοδευόντων αυτόν αξιωματικών και της πολεμικής Σημαίας του Συντάγματος. Την κατάληψιν των Διδύμων Λόφων επηκολούθησαν αλλεπάλληλοι αντεπιθέσεις, συνεχισθείσαι μέχρι των πρωινών ωρών. Παρά την εξαιρετικήν των σφοδρότητα, αι αντεπιθέσεις αποκρούσθησαν άπασαι, χάρις εις το επιδειχθέν σθένος υπό των αξιωματικών και των οπλιτών, όντων αποφασισμένων να διατηρήσουν τας θέσεις, ων η κατάκτησις εστοίχισεν εις το Σύνταγμά των το τρίτον της δυνάμεως του. Εις την αποτελεσματικήν απόκρουσιν συνετέλεσεν και η αφθονία των βομβίδων, με τας οποίας είχεν φροντίσει η Διοίκησις του Συντάγματος να εφοδιάσει τα τμήματα της... Επί του πεδίου της μάχης εγκατελείφθησαν υπό των Τούρκων άνω των 200 νεκρών. Εις χείρας του 7ου ΣΠ περιήλθον αιχμάλωτοι 7 αξιωματικοί και πεντηκοντάς οπλιτών, η πολεμική σημαία του 56ου ΣΠ, οπλισμός και πυρομαχικά. Αι απώλειαι του 7ου ΣΠ, ας υπέστη κατά τας Τουρκικάς αντεπιθέσεις, ανήλθον εις 150 εκτός μάχης. Περί την 04:00 της 14 Αυγούστου, το 1ο ΣΠ κατέλαβεν αμαχητί τας έναντι του τουρκικάς θέσεις, εγκαταλειφθείσας κατά την νύκτα... Τας πρώτας ώρας της 14ης Αυγ η μάχη του Ταμπούρ Ογλού έληξε με πλήρη επικράτησιν των Ελληνικών όπλων... Το Α’ ΣΣ κατέκτησεν την ισχυρώς οργανωμένην τοποθεσίαν του Ταμπούρ Ογλού καταβαλόν την αντίστασιν 6 Τουρκικών Μεραρχιών των ΙΙας και ΙΙΙης Ομάδων Μεραρχιών. Αλλά δεν ηδυνήθη να εκμεταλλευθεί την επιτυχίαν του ταύτην, ελλείψει διαθεσίμου εφεδρικής δυνάμεως, διότι υπεχρεώθη κατά την εξέλιξιν της μάχης να εμπλέξει διαδοχικώς κατά τμήματα εις τον αγώνα, το μείζον μέρος της εφεδρικής του ΧΙΙης ΜΠ. Επίσης η Στρατιά δεν διέθετεν εφεδρική δύναμιν και απωλέσθη ως εκ τούτου η παρουσιασθείσα ευκαιρία εκμεταλλεύσεως... Οι απώλειες του Α’ ΣΣ κατά τον τριήμερο αγώνα ανήλθαν στο σύνολόν τους σε 139 Αξιωματικούς και 3036 οπλίτες εκ των οποίων οι 73 Αξιωματικοί και 1732 οπλίτες ανήκαν στην ΙΙα ΜΠ.

Έρευνα: Δημοσθένης Κορδός
Υποψήφιος Διδάκτωρ Πολιτισμικών Σπουδών

*Ευχαριστούμε θερμά τους υπεύθυνους του Στρατιωτικού Μουσείου Μεσσηνίας για την πολύτιμη βοήθειά τους.